Industrija se našla u arhivu

Zrenjanin – Grad je više puta menjao ime i izgled glavnih trgova. Na to podseća upravo otvorena izložba razglednica „Pozdrav iz Zrenjanina”. Na njima se lepo prate promene koje su ga zadesile kroz sedam decenija otkako nosi ime učitelja revolucionara. Uz gradske slike izložene su i značke koje su izdate u istom periodu, a uglavnom označavaju fabrike izuzetne industrije koja je spadala među najuspešnije u SFRJ, a od koje su, nažalost, ostale samo naznake.

Grad se prvi put, pod imenom Bečkerek, pominje u pisanim tragovima iz 14. veka – iz 1326. Taj naziv, pod raznim jezičkim varijantama, nosio je duže od šest vekova. Odlukom jugoslovenskog kraljevskog namesništva 1935. godine ime mu je promenjeno u Petrovgrad, po kralju Petru Prvom Karađorđeviću. To ime zadržao je do 1946. godine, izuzimajući period od 1941. do 1944, kad mu je okupator vratio naziv Bečkerek. Sadašnje ime dobio je 1946. godine, po narodnom heroju iz Drugog svetskog rata Žarku Zrenjaninu Uči. Početkom devedesetih godina prošlog veka organizovan je referendum na kojem je narod odlučio da se zadrži ime Zrenjanin, bez obzira na to što se po kuloarima stalno priča da jedan učitelj, makar bio i komunista i revolucionar, ne zaslužuje takvu čast da po njemu jedan grad nosi ime. Danas sve manje mladih zna po kome grad na Begeju nosi ime, ali se to ime ipak odomaćilo i postalo prihvatljivo za većinu. To nije slučaj sa spomenikom istom učitelju, koji je bio postavljen na centralnom gradskom trgu, ali je skrajnut i sklonjen ispred zgrade nekadašnjeg Komiteta SKJ. Na glavnom trgu zadržao se samo na požutelim razglednicama, a i one su već nestale i imaju ih samo kolekcionari. Na tom središnjem gradskom mestu početkom prošlog veka podignut je spomenik Jermenu Kiš Erneu predvodniku mađarske pobune protiv austrijskog apsolutizma 1848. godine. Ovo obeležje sklonjeno je posle završetka Prvog svetskog rata i pripajanja Vojvodine matici Srbiji. Pre i posle pomenutog učitelja i revolucionara Žarka tu se nalazi spomenik kralju Petru Prvom Karađorđeviću. Prvi spomenik ovom omiljenom srpskom suverenu podignut je 1926, ali su ga Nemci porušili 1941. U međuvremenu je tu podignut spomenik komunističkom aktivisti, koji je, kao što je već rečeno, kasnije sklonjen, a u ovom veku ponovo je vraćen kralj.

Promene između obeležja kralju i učitelju mogu se uočiti i na razglednicama izloženim u salonu zrenjaninskog Istorijskog arhiva. Njih i značke sakupio je kolekcionar Dušan Juvanin, a izložbu su postavili Filip Krčmar, Vanda Vojvodić Micov, Goran Živić i Živojin Radlovački, stručnjaci Istorijskog arhiva. Slike svedoče i o drugim promenama, naročito u zrenjaninskoj arhitekturi. Ovaj grad nije bombardovan, ali su ga kroz istoriju rušile nadriarhitekte, izazivajući gnev vrsnih građevinaca i istoričara umetnosti. Tako su porušene impresivne zgrade opštine, muzeja i još nekih vrednih građevina u užem gradskom jezgru, da bi tu nikli betonski mastodonti koji narušavaju izgled banatske ambijentalne celine.

U sedamdeset godina otkako nosi ime Zrenjanin, središnja i najveća banatska varoš prošla je i kroz neviđeni industrijski procvat. Kroz tu epohu za istoriju privrede vode i izložene značke nekad uspešnih firmi, od kojih su mnoge preseljene u prošlost. Do početka previranja devedesetih i privredne tranzicije ovde je postojao Prehrambeni kombinat „Servo Mihalj”, gigant u svakom smislu. Ta kompanija, koje više nema, osnovana je 1953. i u sebe integrisala najvažniju privredu srednjeg Banata, odnosno Zrenjanina, Novog Bečeja, Nove Crnje, Sečnja i Žitišta, a imala je kapacitete i u Crnoj Gori. Ovde je prekrivao 231.000 stanovnika, a 1987. imao je 21.000 zaposlenih. Bivši direktori kombinata danas ističu da je kombinat nekad proizvodio više hrane nego danas tri zemlje nastale na području Jugoslavije: Makedonija, Crna Gora i Bosna i Hercegovina. Šećerana, osnovana još 1911, postigla je 1976. jugoslovenski rekord svih vremena sa proizvodnjom od 9.000 vagona šećera. Pre dve godine postrojenja fabrike prodata su kao staro gvožđe, mada je u njima proizvođen najkvalitetniji šećer. Fabrika je uništena da ne bi bila konkurencija šećeranama koje su već privatizovane. Propala je i industrija mesa „Bek”, izvoznik prerađevina u Evropu i Ameriku. Zatvorena je i čuvena pivara, nastala još 1745, svojevremeno najveći proizvođač piva u „onoj” zemlji, a zbog kvaliteta bila je ekskluzivni snabdevač beogradske Konferencije nesvrstanih 1961. godine, po broju delegacija najvećeg međunarodnog skupa održanog u SFRJ.

Značke podsećaju i na čuvene proizvođače koji su preživeli tranziciju: uljaru „Dijamant”, „Mlekoprodukt”, firmu za koju kažu da je najuspešnije privatizovana, zatim preradu kukuruza IPOK i još niz fabrika, što propalih, što onih koje preživljavaju. Nema znački koje bi bile simbol firmi koje su nikle u industrijskoj zoni zahvaljujući stranim investitorima. Oni ne izdaju ovakva obeležja i ne ulažu u prerađivačku prehrambenu industriju za koju ovde postoji izobilje sirovina. Draža im je proizvodnja na trakama.