Počeci srpskog jezika

Najstariji period u istoriji srpskog jezika pripada ranom srednjem veku. U prvim stolećima na Balkanu, dugo po spuštanju sa severa, Srbi su još deo opšteslovenske etnolingvističke zajednice. Na prostoru nekadašnjih provincija Dalmacije, Donje Panonije i Gornje Mezije bilo je, u manjim grupama, i drugih ili nešto drugačijih etničkih grupa (najvidljiviji su ostaci u toponimiji), ali je, sudeći po izvorima i razvoju na terenu, srpska narodna skupina bila najbrojnija. Ona je, na svome zemljištu, dala opšti ton integrativnim i formativnim procesima. Srpski jezik na Balkanu i lužički srpski jezici geolingvistički pripadaju različitim delovima slovenskog korpusa, tako da je među njima danas teško pronaći vezu. Osim etnonima, postoji i Porfirogenitovo svedočanstvo o preseljenju polovine naroda iz oblasti koju su nastanjivali „nekršteni Srblji, nazvani i Beli“. Trag predistorijskog jedinstva naslućuje akademik A. Loma i u hidronimu Lab, povezujući ga s Labom na severu.

Jezički preci današnjih Srba stupali su u jezičke kontakte i ulazili u jezičke saveze (isto bi se moglo reći i za njihove rođake). Raspad poznopraslovenskog jezičkog sistema doneo je na južnom terenu, u kontekstu „balkanske miksoglotije“ inovacije kojima su prethodila lokalna, regionalna i vrlo široka, arealna uklapanja. Konsolidacija je okončana do isteka IX veka, ako ne i ranije. Lingvističko jezgro koje je obrazovano između slivova Drine i Neretve (šire posmatrano od Ibra do Vrbasa), iznedrilo je novi, srpski jezički sistem do početka XI veka. Periodizacija srpskog jezika koju je izradio P. Ivić, zasniva se na istoriji vokalskog sistema (konstitutivna faza je u X–XI veku, a sledeći prelomni period, iza kojeg će uslediti novo doba, pada u XIV–XV vek). Nasleđeni sistem, isuviše složen, uprošćen je s petnaest na devet jedinica, naročito zahvaljujući procesima na slogovnoj ravni. Izuzmemo li neke opštije crte, razvijene odranije, ključno je u ovom periodu neutralisanje razlike između prednjih i neprednjih vokala, izjednačavanje poluglasnika ъ i ь > ə (npr. lъžьnъ > ləžən /lažan/), ̥r i ̥r ’ (g̥r l o < *grdlo i č ̥r nъ < *čьrnъ /crn/), ̥l i ̥l ’ (ž̥l’ tъ < *žьltъ /žut/; s̥ln ьce < *sъlnьce /sunce/), ы > i (kыka > kika), stvara se srpsko ѣ u vrednosti e (rѣka [reka]; leksikalizovani ostatak starijeg jata je u orah < orѣhъ). U vezi s ovim je izostanak pozicionog umekšavanja suglasnika (što utiče na učvršćivanje palatalnog reda, u okviru koga su naročito važni ć, đ < *t’, d’), uz obrazovanje osobenog prozodijskog sistema. Gubitak slabog poluglasnika (bogъ > bōg, starьca > starca /stârca/), poslednja opšteslovenska glasovna promena koja je narušila stare odnose, na posredan način odražava se na sudbinu nazala, ǫ [on] > u (ѫtroba > utroba), ę [en] > e (žѧtva > žetva), i direktno na spojeve vъ- > u- (vъstati > ustati), jь- > i- (*jьgra > igra), - ьj- > - i- (zmьja > zmija), stvaranje sekundarnih ̥ r i l ̥ (krьstъ > k̥ r st, preko genitiva; blъha > bl ̥ ha / buha/) itd.

Neke od ovih promena obuhvatile su i širi prostor, inoslovenski i inojezički. Tako, u dijalekatskom smislu, srpski lingvistički centar stoji u vezi sa srednjoslovačkim govorima, do kojih je vodio koridor iz vremena doseljenja (kontakt je prekinuo dolazak Mađara 896). Srpska periferija na istoku ima sličan odnos sa centrom, kao i kajkavski i čakavski govori na zapadu (te odnose ilustruje razvoj jotovanih dentala: obično štokavsko ć/đ, prirensko- timočko t’/d’, timočko- lužničko č/dž – prema čakavskom t’/j, istočnom kajkavskom č/dž, u ostatku kajkavskog su č/j). Na ovo je skretao pažnju još P. Ivić (1963), utvrdivši da čakavštinu odlikuje „gotovo potpuni nedostatak genetičke individualnosti“ u odnosu na štokavštinu, što joj oduzima „posebno mesto u klasifikaciji, na ravnoj nozi sa štokavštinom ili kajkavštinom“.

To znači da se hrvatska govorna skupina u ranom srednjem veku ponašala kao arhaična srpska periferija, „čiji su delovi“, po rečima P. Ivića, „razvili i lokalno ograničene inovacije“.

Uz ovu produbljenu i na uporednoj gramatici umnogome zasnovanu sliku, istraživanjima A. Lome su dodate sistematizovane potvrde iz glavnih izvora koji pokrivaju vreme srpske lingvogeneze. To su Porfirogenitov spis De administrando imperio (oko 950) i Vasilijeve povelje vizantijskoj Arhiepiskopiji Bugarske (1019–1025).

Pažljivo iščitavanje jezičkih slojeva u Gesta regum Sclavorum (oko 1300), dopustilo nam je da nedavno izolujemo materijal iz različitog vremena sa šireg područja, u kojem nalazimo dokaze i za opštesrpski jezički razvoj u Duklji sv. kneza Jovana Vladimira (njegove se hiljadugodišnjice smrti upravo sećamo: 1016–2016).

Time strukturalističke postavke oživljavaju, dobijajući preciznije obrise u prostoru i vremenu.

Srpski narodni jezik, dakle, postoji ravno hiljadu godina, i možemo ga pratiti na istom prostoru do početka XIX veka, kada Vuk Karadžić na njegovoj osnovici stvara moderan srpski književni jezik. I još nešto što ovde nije spomenuto: od samog „rođenja“ srpski jezik se zapisuje i ćirilicom. Do početka XI veka ćirilica se stabilizuje među Srbima iz duhovnog kruga Slavia orthodoxa, da bi nakon Vasilijeve rekonkviste, tokom XI i XII veka, postala glavno pismo kod Srba, i za narodni i za književni jezik. 

Profesor Filološkog fakulteta UB i Institut za srpski jezik SANU