Prva stoleća slovenskog književnog jezika kod Srba (2)

Slovenska pismenost je u srpskoj sredini, kao i svuda u drugoj polovini IX veka, odmah prilagođavana lokalnim jezičkim prilikama. O stepenu adaptacija možemo suditi na osnovu prilika u drugim sredinama: ono što je menjano u Velikoj Moravskoj, Panoniji, na jugu Albanije i na istoku Bugarske u korist posebnih slovenskih govora, verovatno je bilo menjano i u korist srpskog. Važno je načelno postaviti stvari: dok se Sloveni služe praslovenskim jezikom, dotle je i domaći književni jezik u njihovim crkvama i kulturnim središtima – staroslovenski, s većom ili manjom unutrašnjom razvedenošću (u skladu s nužnim adaptacijama). Stoga govorimo o varijetetima staroslovenskog jezika, a jedan od njih je bio i – srpski. S vremenom, kada se formira srpski jezik, i književni jezik upotrebljavan među Srbima, koji se sve vreme oslanjao na živi govor, postepeno će prerasti u srpsku redakciju – na samom kraju X i sasvim izvesno početkom XI veka.

U početku značajan deo Srba pripadao je zapadnoj kulturnoj sferi (pod pretežno vizantijskim političkim uticajem), što znači da je bio otvoren prema delu Solunske braće. To se pre svega odnosi na kontinentalnu Srpsku zemlju koja je u izravnom dodiru s Panonskom arhiepiskopijom; to manje važi za ostale srpske kneževine, duhovno potčinjene latinskim episkopijama iz Primorja (promene su verovatno nastupile s dolaskom Metodijevih učenika posle 885). Duklja je, izgleda, dugo ostala po strani (prvi podaci iz druge polovine X v. pokazuju da je ona u sastavu istočne, Dračke mitropolije). Sondažna istraživanja su pokazala, sasvim neočekivano, da u Brižinskim spomenicima (oko 1000), pored slovenačke govorne stihije, postoje i glasovne crte bliske štokavskim (npr. refleksi *t’ i d’ poput štokavskih, grafički predstavljeni latiničkim k, g; indirektna denazalizacija *ǫ). Moglo bi se raditi o književnojezičkim zaostacima iz Panonije (kao da je zahvaćen isečak s prostora koji je stajao na koridoru između štokavskog masiva i srednjoslovačkih govora), odakle je, inače, i izvršen pominjani uticaj na Srbiju. Usvojeni panonski varijetet stoga i nije morao biti značajno drugačiji (u glasovnom smislu) od poznopraslovenskog „srpskog dijalekta“. Do početka XI veka, simultano s procesima u narodnom govoru, ovaj, odomaćeni književni jezik, prerastao je, uslovno govoreći, u „prvu srpsku redakciju“. Najkasnije u drugoj polovini istoga stoleća njega je istisnuo drugi vrlo sličan jezički model pod pritiskom izmenjenih prilika u Srbiji (o tome svedoče spisi Dimitrija Sinaita s kraja XI veka: on i tekstove zapadnog obreda piše „klimentovskim“ jezičkim tipom).

Za pojavu mlađeg književnojezičkog toka kod Srba presudno je, kako se smatra, osnivanje episkopije u Rasu u okviru iste crkvene organizacije kojoj su pripadale nekadašnja Klimentova episkopija i druge rane južnoslovenske episkopije (radi se o Bugarskoj crkvi, u kojoj je zvanični bogoslužbeni jezik bio grčki). To se, izgleda, dogodilo nakon Simeonovog razaranja Srbije (924), u vreme bugarskog cara Petra (927–969), kada je na čelu Srbije stajao knez Časlav (928–950). Uslovi za javljanje klimentovskog tipa staroslovenskog jezika na južnoj srpskoj jezičkoj periferiji postojali su i ranije, ali je za njegov širi uspeh presudno vezivanje za Ras koji će u daljoj istoriji postati glavnim srpskim državnim i crkvenim središtem. Veza s južnim slovenskim duhovnim centrima učinjena je trajnom tek nakon Vasilijevog slamanja Samuilove države i osnivanja vizantijske Arhiepiskopije Bugarske (1019). U tom, vizantijskom periodu, stasala je „druga srpska redakcija“ (kod Srba uskoro i jedina) na podlozi istočnojužnoslovenskog varijeteta staroslovenskog jezika. Približno u istom vremenu diferenciraće se, na drugoj strani, i ruska redakcija, a nešto kasnije i bugarsko-makedonska. U okviru pomenute autonomne vizantijske crkve slovensko jezičko jedinstvo održavaće se etimološkim pravopisom (isti bogoslužbeni tekst u različitim sredinama „proiznosio se“ nešto drugačije). Npr. Srbi će u poznom XI veku u crkvenim tekstovima pisati uglavnom golѫbь, pѧtьkь, ne razlikujući jerove (to je šire posvedočena crta), s izgovorom golub, petǝk. Zamaskirane izgovorne razlike dugo su zbunjivale naše istraživače. U prvoj polovini XII veka i ortografski se transformiše jezički već formirana srpska redakcija (npr. Grškovićev odlomak apostola, Miroslavljevo jevanđelje).

Glavna, mada efemerna fonološka razlika među redakcijama izniklim na različitim staroslovenskim varijetetima, prisutnim u srpskoj jezičkoj sredini, morala je biti u distribuciji št, žd (samo u drugom toku na mestu praslovenskih *t’, d’ jer se radi o ključnim markerima istočnojužnoslovenske govorne podloge). S druge strane, recepcija poziciono umekšanih grčkih κ, γ, čiji se supstituenti, inače, u klasičnom staroslovenskom obeležavaju posebnim znakom iznad slovenskih k, g (k҄ , g҄ ), tekla je od najstarijih vremena u pravcu potpune adaptacije, u korist postojećih afrikata ć, đ (po našem mišljenju u prvom toku to je bilo podržano podudarnošću s navedenim refleksima *t’, d’). Zato je i Daničić u svome Rječniku iz književnih starina srpskih (1863–1864) uveo na kraju azbučnog reda grafijske korelate Vukovih rešenja. I pored smene srpskoslovenskog jezika novoruskoslovenskim (1726), do savremenog srpskog jezika su doprle neke drevne književne forme, posvedočene u Srpskom rječniku Vuka Karadžića (1818): anđel, leturđija, ćelija, ćesar, ćivot, Ćirjak itd. Otkad smo usvojili ove reči, one se, više-manje, ovako izgovaraju. Jedan milenijum za nama daje nam za pravo da negodujemo kada danas čujemo forme koje ne odgovaraju srpskoj tradiciji: Kiril (umesto Ćiril(o)), angel (um. anđeo), Georgije (um. Đorđe ili sl. < Đeorđije), kelija (um. ćelija) itd.

Filološki fakultet UB, Institut za srpski jezik SANU