Ikonopisi – stub sećanja srpskog naroda

Stare i do četiri veka, većina ikona koje su deo najnovije izložbe Muzeja Srpske pravoslavne crkve, više od trideset godina bile su nedostupne javnosti. Izložba „Srpski ikonopis na području obnovljene Pećke patrijaršije  1557–1690“ s razlogom je najavljena je na sajtu SPC kao nesvakidašnja. Čini je više od 100 ikona, od kojih su neke naslikali najbolji ikonopisci svog vremena.

Izložbu je svečano otvorio ministar kulture i informisanja Vladan Vukosavljević u prisustvu patrijarha Irineja, članova Svetog arhijerejskog sinoda i brojnih zvanica i posetilaca. Duhovno blago koje je na njoj izloženo inače se čuva u riznici Muzeja SPC, ali i u manastirskim riznicama. Najviše izloženih ikona je iz Dečana i Pećke patrijaršije, ali ima ih i iz manastira Lomnica, Krka, Dobrun...

Kako je naglašeno na otvaranju izložbe, većina izloženih ikona nastala na prostoru Kosova i Metohije, koji se danas, istakao je patrijarh srpski Irinej, otima od srpskog naroda i srpske istorije.

– Ova izložba je naš pokušaj da podignemo svoj glas, da učinimo sve da sačuvamo ono što je naše. Nikoga ne ugrožavamo, samo ističemo da ono što je naše treba da tako i ostane – rekao je patrijarh Irinej.  


Ikone zografa Longina, koji se smatra najboljim ikonopiscem druge polovine 16. veka (Foto J. Čalija)

Epske narodne pesme i ikonopis sa temama iz nacionalne istorije predstavljaju stub sećanja srpskog naroda, rekao je otvarajući izložbu ministar kulture i informisanja Vladan Vukosavljević.

– Zadatak tog ikonopisa bio je da poruči porobljenom narodu da nije tursko roblje, da je imao jaku i moćnu državu i da će je, ako sačuva svest o tome, ponovo imati. Ova izložba je opomena i motiv da se naše kulturno nasleđe, naročito na Kosovu i Metohiji, sa još većom brigom čuva – rekao je Vukosavljević.

Krajem godine, kako je najavio Vladimir Radovanović, upravnik Muzeja SPC, u izdanju muzeja, biće objavljena monografija o svim sačuvanim ikonama, ima ih oko 450, iz perioda 1557–1690. Naredni korak biće restauracija i konzervacija tog kulturnog blaga.

Kako je pre otvaranja izložbe podsetio i patrijarh srpski Irinej, obnova Pećke patrijaršije 1557, u čemu su veliku ulogu odigrali rođaci Sokolovići, patrijarh Makarije i Mehmed-paša, označila je novi duhovni zamah. Bilo je to vreme graditeljskih i zanatskih poduhvata i oživljavanja crkvenog života. Na ikonama koje su nastajale u tom periodu najviše je predstava Bogorodice i Hrista. Ono što čini njihovu specifičnost jesu prikazi svetih Srba. Na ikonama su sačuvani portreti vladara iz loze Nemanjića, na prvom mestu Svetog Save, ali i svetaca iz despotske porodice Brankovića.

Neki majstori ostali su zauvek anonimni, jer nisu potpisivali dela koja su stvarali. Među onim drugima, čija imena su ostala zapisana na ikonama, jeste i zograf Longin, kojeg smatraju najboljim ikonopiscem druge polovine 16. veka. U Muzeju SPC može se videti dvadesetak ikona ovog zografa i pisca, monaha Pećke patrijaršije. Osim za ovaj manastir, radio je ikone i za Dečane, Pivu, Lomnicu, Gračanicu... Izuzetan znalac ne samo tehnike ikonopisa već i srednjovekovne vizantijske poetike, zograf Longin umro je u dubokoj starosti kao jeromonah manastira Sopoćani.

Na izložbi koja je otvorena do sredine decembra, posetioci će moći da se upoznaju sa delima i drugih majstora ikonopisa. Poput Georgija Mitrofanovića, hilandarskog monaha, zografa Jovana, koji se smatra najboljim srpskim slikarom 17. veka, ili zografa Radula iz druge polovine 17. veka, koji je radio ikone za manastire Podvrh, Moraču, Pećku patrijaršiju, Žitomislić... Radul je redovno potpisivao svoje ikone, a zna se i da je bio oženjen: Crkvi Svetog Nikole u Nikoljcu kod Bijelog Polja darovao je ikonu ovog svetitelja moleći blagoslov za svoju suprugu Ćeru.