Treće doba kao kazna

Scena prva: Troje starih, bolesnih i teško pokretnih ljudi izgorelo je požaru koji je nedavno izbio u ilegalnom domu za stare osobe u Pančevu, a jedanaestoro teško povređenih stanara doma pukim slučajem izbeglo je sigurnu smrt. Gazdarici ovog objekta dva puta je zabranjivan rad, ali ona bi svaki put pronalazila rupu u zakonu i otvarala novi dom. Iako je u poslednje dve godine zatvoreno 56 ilegalnih domova za stare osobe, inspektori socijalne zaštite s pravom strahuju da u Srbiji postoji više stotina ovakvih ustanova u kojima su stare osobe često smeštene protiv sopstvene volje.

Scena druga: Ledena zima u Srbiji 2012. godine odnela je 22 života, a najveći broj žrtava bio je u trećem životnom dobu. Snežna bajka napravila je pakao od života stotinama hiljada žitelja sela u Sjenici, Tutinu, Novom Pazaru, Novoj Varoši i Prijepolju koji su danima bili bez struje, hrane i lekova i koji su preživeli zahvaljujući profesionalnim spasiocima i volonterima Crvenog krsta. Uvođenje vanrednog stanja označilo je prekid u komunikaciji između mnogih roditelja koji su ostali u zavejanim selima i njihove dece koja su svoje porodično gnezdo svila daleko od roditeljskog doma ili su emigrirala iz ruralnih krajeva naše zemlje u potrazi za boljim životom.

Scena treća: „Zašto se vozikate autobusom kad ljudi idu na posao? Zar nemate pametnija posla?” Ovo su neki od najčešćih komentara koji stižu na adresu sedokosih korisnika gradskog prevoza koji su se „drznuli” da se voze u saobraćajnom špicu. Da li ponekad pomislimo da se brecamo na bake i deke koji putuju na drugi kraj grada da bi čuvali unuke ili moraju da stignu na vreme kod lekara da bi dobili terapiju i lekove od kojih im zavisi život?

Šta povezuje ove scene, osim mučnog osećanja da mračni i zaboravljeni običaj lapot, koji se odnosi na ubijanje starijih članova porodice jer više nisu u stanju da doprinose društvu i porodici, dobija modernije i sofisticiranije oblike? Da li mit o porodici, kao najsnažnijoj karijatidi srpskog patrijarhalnog društva, snažno puca pod rezultatima brojnih istraživanja Crvenog krsta Srbije koji svedoče da skoro svaka deseta stara osoba u našoj zemlji trpi zlostavljanje bližnjeg svog i da su najčešći vinovnici ovog nasilja najbliži i najrođeniji članovi porodice – sinove, kćerke i unuci?

Neumoljiva demografska statistika svedoči da je prvi put u istoriji naše zemlje broj starijih od 65 godina premašio broj mlađih od 18 godina, a od 115 opština u Srbiji čak 111 spada u demografski stara područja. Podaci izvedeni iz poslednjeg popisa stanovništva svedoče da u Srbiji živi 723.249 starih žena i 527.067 starih muškaraca, a brojke koje slikaju njihovu sadašnjost ne ulivaju optimizam – čak 54 odsto starih izdržava članove svoje porodice, a tek svakom desetom penzioneru pomažu njegovi naslednici. Gotovo pola miliona starih osoba u Srbiji prima minimalnu penziju. Svaka peta stara osoba izložena je finansijskom nasilju od strane svojih najbližih, iako najveći broj starih ne smatra da je izdržavanje dece i unučića, odnosno davanje penzije i uzimanje novca s tekućeg računa oblik finansijske zloupotrebe njihovih emocija.

Svaka deseta stara osoba živi ispod granice siromaštva, više od 11.000 osoba starijih od 65 godina prima socijalnu pomoć, gotovo pola miliona starih osoba u našoj zemlji prima minimalnu penziju, a samo jedan procenat starih osoba svoje „zlatno doba” provodi u udobnosti gerontoloških centara.

Iako se često ističe činjenica da mi pripadamo tzv. mediteranskom krugu zemalja u kojima se neguju snažni emotivni odnosi među članovima porodice, statistika govori da stari ljudi uglavnom žive sami – u Srbiji postoji 434.548 staračkih domaćinstava, od kojih 278.131 njih čine samačka domaćinstva. Svega trećina starih ljudi živi u istom domaćinstvu sa svojom decom. Broj jednočlanih staračkih domaćinstava rasutih po padinama surih planina i izgubljenih u brdima istočne Srbije izmiče svim statistikama, a upravo oni spadaju u kategoriju najugroženijeg stanovništva u našoj zemlji. Teškoću njihovog življenja dodatno usložnjava činjenica da u njihovim domovima, pored ikona svetaca, vise i fotografije dece i unuka koji odrastaju negde daleko i u posetu dolaze kada je krsna slava ili školski raspust, pa im je komšiluk prvi „rod” s kojim dele teškoće života. Podaci takođe govore da skoro dve trećine domaćinstava u Srbiji ima staru osobu ili se brine o staroj osobi izvan sopstvenog doma. Najnepovoljnija situacija je u južnoj Srbiji, gde je svaki peti stanovnik stariji od 65 godina.

I dok u razvijenim zemljama zapada stare osobe prodaju velike porodične kuće kada decu izvedu na put da bi putovali ili kupovali one stvari koje im pričinjavaju zadovoljstvo, u našem društvu promoviše se kult samožrtvovanja starih ljudi u korist porodice. O tome slikovito govori i reklama jedne banke u kojoj nasmejana i srećna devojčica peva „jednog dana rešio moj deda da mi kupi sve što meni treba” a njen deka ulazi u banku i zadužuje se preko svojih mogućnosti da bi unučici ispunio sve želje.

Iako lepota života u trećem životnom dobu u velikoj meri zavisi od zdravstvenog statusa osobe, pun ili prazan novčanik umnogome doprinosi kvalitetu svakodnevnog života. Istraživanje Gerontološkog društva Srbije pokazalo je da osećanju usamljenosti doprinosi socijalna izolacija i činjenica da većina starih ne koristi usluge gerontoloških centara – oni uglavnom ostaju kod kuće i vreme provode u gledanju televizije. Najveći broj njih ne odlazi čak ni u kućne posete prijateljima. Nemaju novca ni za 100 grama kafe, kesicu bombona i kartu za prevoz.