Ko su Montenegrini, a ko Jugosloveni

Ko sam ja, ko smo mi, a ko su oni? Da li si Srbin ili Crnogorac?

Ko su Crnogorci? Ko su Montenegrini? Ko su Jugosloveni? Šta je narod, šta je nacija, šta je država, šta je državnost? Ko želi veliku Srbiju, a ko je se plaši? Da li je velika Srbija mala Jugoslavija? Da li postoji kraljevina kad pobegne kralj? Treba li Njegoša izbaciti iz lektire ili samo štrihovati? Da li se iz ropca Crne Gore rodila Jugoslavija? Da li se iz ropca Jugoslavije rodila Crna Gora? Kako je nastala Jugoslavija? Kako ste od kad je nestala?... pitanja su na koje već danima traži odgovore brojna ekipa umetnika okupljena oko predstave „Ujedinjenje ili smrt 1918.” koja će u režiji Jelene Bogavac i Nenada Todorovića biti premijerno izvedena 15. novembra u 15 sati u podrumu kafane „Zlatna moruna” u Beogradu, a u produkciji Narodnog pozorišta iz Prištine sa sedištem u Gračanici.

Reč je o dokumentarnoj predstavi koja za polazni dramaturški okvir uzima stenograme zasedanja Velike narodne skupštine srpskog naroda u Crnoj Gori, poznatije kao Podgorička skupština 1918. godine.

Dramaturzi su Jelena i Milena Bogavac, scenograf Goran Stojčetović, kostimografi Vuk Dautović i Aleksandar Kovačević. U ulogama narodnih poslanika nastupiće brojni glumci: Uglješa Vujović, Igor Filipović, Milorad Kapor, Igor Damjanović, Slaviša Čurović, Nebojša Đorđević, Janko Cekić, Uroš Novović, Marko Panajotović, Jovan Zdravković, Jovan Mijović, Predrag Vasić, Vasilj Adžić. Tu su i Danijela Vranješ, Aleksandra Cucić, Gorica Regodić i Aleksandra Jelić.

Velika narodna skupština, poznatija kao Podgorička skupština, održana je 26. novembra 1918. godine. Tada je doneta odluka da se Crna Gora ujedini sa Srbijom. Za ujedinjenje je glasalo 160 poslanika Podgoričke skupštine. Odluke ove Skupštine su detronizacija kralja Nikole u izgnanstvu i njegove dinastije Petrović-Njegoš sa prestola Crne Gore, te ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom, odnosno ujedinjenje svih Srba, Hrvata i Slovenaca u zajedničku državu, Kraljevinu SHS: prvu jugoslovensku državu. Autorski tim podseća da su odluke te Skupštine ostavile trajne posledice i otvorena pitanja, kao i da je prema nekim istoričarima bio presedan u dotadašnjoj balkanskoj istoriji da jedna nezavisna država bude sjedinjena sa drugom bez obzira na njen međunarodnopravni legitimitet i kontinuitet. Međutim, kako dodaju autori predstave, iza Podgoričke skupštine postojala je snažna odluka naroda o nacionalnom ujedinjenju nakon Prvog svetskog rata.

Mada se danas osporava njen legitimitet i ukazuje na mnoge nepravilnosti prilikom priprema velike Narodne skupštine u Podgorici, uz isticanje da je prisustvo srpskih trupa korišćeno kao neka vrsta pritiska, činjenica je da je ogromna većina naroda u Crnoj Gori, preko svojih uglednih predstavnika, sa mnogo autentičnog entuzijazma, 26. novembra 1918. izglasala bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom.

– Ideja o realizaciji predstave „Ujedinjenje ili smrt 1918.”, naime, krčka se već mesecima unazad. Jelena Bogavac došla je do stenograma sa tog zasedanja, a budući da naše pozorište radi na Kosovu, kao turbulentnom delu bivše Jugoslavije, ispalo je da se to rastakanje bivše zemlje završilo rastakanjem Srbije i da je tu konačno zatvoren krug naše nacionalne tragedije. Zato smo i krenuli u ovo umetničko istorijsko istraživanje kao pozorište sa Kosova, iz samog epicentra srpskog nacionalnog sloma. Činilo nam se neodoljivim da ovu priču treba da pokrenemo upravo iz našeg pozorišta. Od romantizma i ushićenja velikom južnoslovenskom idejom, pa padom u male šovinizme, od Beograda kao pijemonta do palanke nezainteresovane za ništa dalje od Savamale, to je nas nateralo da se vratimo malo unazad i probamo da shvatimo koji je šraf zakazao, i gde je mehanizam počeo da zaglavljuje – kaže Todorović..

– Podgorička skupština poznata je kao mesto koje odvaja dve Crne Gore: montenegrinsku i prosrpsku. I umesto da ostane upamćena kao događaj koji se proslavlja, na nju se gleda kao na mesto odakle počinje razdor srpskog naroda. Uzeli smo je skoro kao slučajni uzorak raspada onoga što se nekada nazivalo Jugoslavijom. Pronašli smo ovo mesto, kafanu „ Zlatna moruna” zato što smo odabrali prostor podruma gde će zapravo biti zakopan i sahranjen taj ideal velike Jugoslavije. Sa druge strane „Zlatna moruna” je nosilac istorijske metafore, jer na ovom mestu je praktično počeo Prvi svetski rat. Na tom mestu je zapaljen plamen Prvog svetskog rata, a taj rat, kako tvrde mnogi istoričari, nikada  nije ni završen – ističe naš sagovornik.

Predstavu „Ujedinjenje ili smrt 1918.” brojna glumačka ekipa već tokom decembra izvodiće u Domu kulture u Gračanici i u Prizrenskoj Bogosloviji, ali i po enklavama.

– U ovoj predstavi koju žanrovski definišemo kao nacionalnu melodramu sa elementima horora, ispitujemo dramu dokumenta –legitimitet dokumentarnog u nacionalnom osećanju – zaključuje Todorović.