Krvavi krug je zatvoren u Beogradu

Uvreženo mišljenje u javnosti je da je Veliki rat počeo u Sarajevu, ubistvom Austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda i njegove supruge Sofije, a to je bio povod. Podrazumeva se da je Veliki rat završen u Kampijenu, 11. novembra 1918. mirom potpisanim u železničkom vagonu. Ali...

Nakon stotinu godina, mnogi su zaboravili ceo jedan mesec leta 1914. godine... Mesec nakon ubistava Franca Ferdinanda, mesec tokom koga se vodila intenzivna diplomatska prepiska između tadašnjih velikih sila.

Kao vrhunac onoga što je tada nazivano „julskom krizom”, usledio je čuveni ultimatum Kraljevini Srbiji od Austrougarske monarhije. Taj dokument je, sadržao nemoguće uslove koje naša zemlja treba da ispuni ukoliko želi da izbegne objavu rata. Telegram kojim je objavljen rat Srbiji nije stigao diplomatskim putem, već regularnom telegrafskom poštom – putujući od Beča do Pešte, od Pešte do Zemuna i Beograda i tek nakon toga do Kragujevca i Niša gde su već bili povučeni srpska vojna komanda i vlada. Koliko je ovaj način objave rata bio neobičan i bizaran, govori i to da je više od tri sata ispitivana autentičnost telegrama koji je stigao u popodnevnim satima 28. jula 1914. godine.

Braniti glavni grad koji se nalazi na samoj granici sa neprijateljem od koga ga deli jedva 180 metara široka reka Sava, bila je gotovo nemoguća misija... Tokom sparnog 28. jula 1914. godine, malobrojnim branicima Beograda nekoliko puta je sa austrijskih brodova stizala poruka da mirno predaju tvrđavu i spuste srpsku zastavu. U inat, na svakoj kuli stare tvrđave dizale su se nove srpske zastave.

Negde nakon ponoći iste večeri, usledio je napad austrijskih trupa, ali je istog časa u vazduh odleteo i spoj kod prvog stuba Savskog mosta koga su branioci Beograda ranije, tog dana, minirali... Transportni voz nije ušao u grad. Austrija je napala svom silom.

U prvom sukobu kod starog železničkog mosta, tada jedine kopnene veze između Istoka i Zapada, pale su i prve žrtve Velikog rata. Na srpskoj strani je pri prvom udaru, kao dobrovoljac, „odmah ispod Sirotanovićeve strugare”, poginuo učenik Trgovačke akademije, Srbin rodom iz okoline Herceg Novog, Dušan Đonović. O tome svedoči i kratak članak sa poslednje strane dnevnog lista „Politika”, od 21. jula (3. avgusta) 1914.

Sa druge strane, sudeći po onome šta su Austrijanci napisali na spomen-ploči na svom vojničkom groblju, koje se danas nalazi u okviru beogradskog Novog groblja, „prvu krv” sa njihove strane je prolio pešadinac Ištvan Balohi, iz 68. pešadijske jedinice „Jaz Kun”...

I ove dve spomen-ploče podignute u istom gradu, nezavisno jedna od druge, u ogromnom vremenskom intervalu, nedvosmisleno govore da je Veliki rat počeo u Beogradu, 28. jula 1914. godine.

I pored toga što je Beograd već unapred strateški bio predat od srpske Vojne komande, i pored toga što su ga Austrijanci unapred proglasili gradom u koji se samo treba ušetati, Beograd se branio puna četiri meseca. Sredinom novembra 1914, daleko moćniji neprijatelj ga je zauzeo, ali već 4. decembra Beograd je ponovo postao slobodna srpska prestonica... U jednom od svedočenja iz tog vremena piše...

„Nikada se nije tako junački, tako divno umiralo za Beograd. Borbe su nekada imale momente prave epske drame, pune lepote. Bilo je to besprimereno, svesno preziranje smrti. Borio se zanos, borila se mladost. Ljubav prema Beogradu, kao vrhovni princip ovog rata, udarila je svoj pečat na sve. Svaki je borac pred očima imao otadžbinu, ali se u ovim danima branio Beograd kao takav, Beograd radi Beograda!”

Kao što se malo govori o Beogradu kao gradu gde je započeo Veliki rat, kao i o prvim žrtvama rata, Dušanu Đonoviću i Ištvanu Balohiju, tako se retko pominje da je Veliki rat i završen u Beogradu.

Istina je da je u 11 časova, 11. novembra 1918 – jedanaestog časa, jedanaestog dana, jedanaestog meseca – primirje stupilo na snagu. Armije na zapadnom frontu počele su povlačenje. Tako je taj dan u čitavoj Evropi i proglašen Danom primirja. Kanadski vojnik Džordž Lorens Prajs, tradicionalno se smatra poslednjom žrtvom Prvog svetskog rata: pogodio ga je nemački snajperista i umro je u 10.58 časova 11. novembra 1918, dva minuta pre primirja.

Ali, to bi bio zapadni front...

Tek dva dana docnije, 13. novembra 1918. godine Mađari, koji su se odvojili od Austrijanaca, potpisali su separatno primirje sa Srbijom. Potpisali su ga u Beogradu i to je poslednje primirje potpisano u Prvom ratu! Tim dokumentom je određena severna linija srpske države koja je više ili manje i danas važeća.

„Beogradsko primirje” se zvanično zove Vojna konvencija o primirju sa Ugarskom, i za srpsku stranu ga je potpisao Vojvoda Mišić, a kao izaslanik grofa Mihala Kiraljija tadašnjeg prvog čoveka ugarske vlade, za Ugarsku ministar spoljnih poslova Bela Linder. Za saveznike je svojim potpisom garancije pružio general Anri, opunomoćenik generala Fraša d’Eperea...  Primirje je potpisano 13. novembra 1918. godine u zgradi Uprave fondova, zgradi današnjeg Narodnog muzeja u Beogradu, u 23 časa i 15 minuta..

Tek sutradan, 14. novembra srpska vojska je krenula ka severu, dublje u Vojvodinu dolazeći do linije koja je regulisana „Beogradskim primirjem”... Čak do Pečuja...

Izaslanik grofa Kiraljija, Bela Linder koji je potpisao poslednje primirje Velikog rata, 1921. godine se iz Pešte preselio u Beograd... Tu se oženio i živeo sve do 15. aprila 1962. godine. U Beogradu, na Novom groblju je i sahranjen.

Tako je linija krvavog kruga sastavljena u Beogradu. Veliki rat okončan je tamo gde je i započet. Proviđenje je htelo da se posmrtni ostaci prvih žrtava Velikog rata, Dušana Đonovića i Ištvana Balohija, kao i onih koji su ga konačno završili, Bele Lindera i Vojvode Mišića i danas, nakon 100 godina, nalaze na prostorima Beograda.

Spomen-ploča potpisanom „Beogradskom primirju” je postavljena u zgradi današnjeg Narodnog muzeja po završetku Velikog rata. Nažalost, po okupaciji Beograda 1941. godine srušili su je Nemci, a nove vlasti je nikada nisu vratile. Bilo bi lepo da se ona obnovi, kao i da se obeleži Dan beogradskog primirja.

scenarista i reditelj filma „Sedam dana koji su izmenili vek”