Pi­sac po­sto­ji sa­mo u je­zi­ku

Na ovogodišnjem 61. Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga „Službenom glasniku” dodeljena su tri priznanja: nagrada za Izdavački poduhvat godine za knjigu „Srbija, gradovi naselja, opštine” Stevana Stankovića, kao i dve specijalne nagrade za knjige „Venac od trnja za Danila Kiša” Milivoja Pavlovića i „Vizantijsko nasleđe” u tri toma. Prošle godine „Glasnik” je proglašen za izdavača godine. Inače, „Službeni glasnik” baštini tradiciju „Novina serbskih”, a o posebnom odnosu ove institucije prema jeziku razgovaramo sa Petrom V. Arbutinom, direktorom sektora za izdavanje knjiga.

„Službeni glasnik” jedna je od malobrojnih izdavačkih kuća koje imaju stalno zaposlene lektore i lektorski sektor?
Sektor izdavaštva u „Službenom glasniku” ima oko pedeset zaposlenih, i mahom svi su neposredno uključeni u proces nastanka knjiga, od pozicija urednika, preko lektora i korektora, do dizajnera i tehničkih urednika. U kreativnoj simbiozi svih tih ljudi, njihovih zamisli i energija, dobijamo izdanja visokih grafičkih i jezičkih standarda. Pre pet godina, u vreme kada je direktor bio Slobodan Gavrilović, učestvovao sam sa svojim saradnicima u kreiranju „Uputstva za jezičkostilsko i tehničko oblikovanje teksta“. To uputstvo ima blizu sedamdeset stranica. Ne postoji ni jedan jezički, grafički ili stilski standard koji nije sadržan u tom uputstvu, a svaki je obavezujući za knjige „Službenog glasnika”. Sledili smo iskustva velikih svetskih izdavača prilagođavajući ih našem jezičkom i kulturološkom okruženju i naučnim standardima. Ta vrsta imperativa nije samo kapric jednog velikog izdavača nego obaveza svakoga ko je shvatio da ga vlastiti jezik umnogome obavezuje.

Odnos prema jeziku može se posmatrati i kroz raznolikost vaših izdanja, od  klasika do savremenih autora. Da li se u svakom od ovih slučajeva teži prilagođavanju književnih tekstova standardima savremenog srpskog jezika?
Jezik ima svoj opšti i pojedinačni identitet. Opšti identitet je pravopis, dogovor o standardima koje moramo da očuvamo, a pojedinačni je svakako vezan za posebnosti različitih književnih tekstova; čuvanje piščevog stila i duha njegovog vremena, jezičke posebnosti i preciznog iskaza. Dakle, nije suština u tome da sve knjige budu slične, pa čak i u jezičkim standardima, ali nedopustivo je da one budu prilagođene „novom govoru” današnjeg vremena. Takozvana legalizacija prakse, koja je samo sinonim za naš jezički konformizam i oportunizam, nije nešto što je standard „Službenog glasnika”. Ukoliko napravimo kompromis u vezi sa kolokvijalizmima i sa jezikom koji sve pojednostavljuje, komercijalizuje i prelazi na banalan nivo komunikacije, gubimo identitet i varamo i potcenjujemo svoje čitaoce, a to je ono što najmanje želimo.

Koliko težite osavremenjivanju prevoda nekih klasičnih dela?
Jezik je, između ostalog, trezor duha vremena, čuvanje izgovorenog i večni život zapisanog. Ako ga previše osavremenimo možda nećemo moći da rekonstruišemo vreme u kojem je jedno delo nastalo i autentični piščev iskaz i stil. Bolje je pratiti jedno književno delo kroz arhaizme i kroz zaboravljene reči, nego ga pojednostavljeno približavati neznanju savremenog čitaoca. Pisac postoji samo u jeziku. Kao što Isidora Sekulić kaže: „Jezik je kuća u kojoj živi jedan narod.” Tu kuću moguće je predstaviti na razne načine, ali ona ne sme da izgubi svoj identitet i smisao doma.

Ono po čemu je, između ostalog, „Glasnik” poseban jesu i identitetski leksikoni gradova Srbije. Tu je Užički leksikon, Kragujevački, Pirotski; zatim leksikoni nacionalnih parkova Srbije, edicija „Koreni” koja se bavi svim krajevima gde žive Srbi. Da li se tu dočarava govor određenih krajeva?
Možda su u tom pogledu zanimljiviji rečnici lokalnih govora. Za „Rečnik pirotskog govora” autor Dragoljub Zlatković dobio je Vukovu nagradu, a zapažen je bio i „Rečnik užičkog govora” Ratomira Cvijetića. Važno je sve lokalne govore sačuvati u njihovom autentičnom bogatstvu teritorijalno ograničene leksike i posebnosti. Zaboravljajući njih zaboravljamo narod koji je u njima živeo, mislio i stvarao, utvrđujući sebe u istoriji. Uzgred, te knjige Ministarstvo kulture nije, pre nekoliko godina, uzelo u otkup za srpske biblioteke.

„Glasnik” ima i poseban leksikografski sektor, u okviru kojeg su objavljeni poslovni rečnici, zatim carinski...
Značajan je i važan rad „Glasnikove” leksikografije. Pored „Englesko-srpskog rečnika carinskih termina” i „Englesko-srpskog rečnika poslovnog jezika”, biće objavljen i „Srpsko-nemački i nemačko-srpski rečnik”. Uskoro će biti štampan i „Rečnik srpskog jezika za strance”– zapravo jedan pregledan i efikasan priručnik namenjen ljudima koji ubrzanim metodama uče srpski jezik.

Poseban odnos prema jeziku, novoj formi izražavanja, nalazi se u vašem novom izdanju, „Prvom srpskom tvit kuvaru” Slobodana Stojićevića?
To je jedna fina jezička i književna igrarija. Tvit zapis ne sme da ima više od 140 karaktera, tako da su neki lapidarni i jednostavni recepti dati u takvom prostornom i jezičkom ograničenju. Taj kuvar uz svako poglavlje ima i vrlo dugačke priče, čak i ilustracije koje jela opisuju na osoben, originalan i tradicionalni način. U ovoj knjizi suprotstavljeni su jedan širi, klasični, narativ i sažimanje jezika novog doba. To je u stvari knjiga koja problematizuje jezička ograničenja na jedan duhovit način.

Književni likovi imaju svoj poseban govor u okviru jezika književnog dela. Da li ste, uređujući savremene romane, nekom književnom junaku i njegovom autoru, uskratili suviše kolokvijalni govor, ili čak psovke?
Ni kao čitalac, a ni kao urednik, nisam književni „higijeničar”. Međutim, ne mislim da će književno delo sa psovkom automatski dobiti na autentičnosti ili sočnost u izrazu. Takve jezičke „posebnosti” sam čuvao tamo gde sam smatrao da imaju svrhu, a izbacivao tamo gde su predstavljale stilski incident. Autori često imaju potrebu da svoj izraz učine intenzivnijim kroz jezičku i stilsku provokaciju. Ukoliko sam to prepoznavao, trudio sam se da taj izraz ublažim. Ukoliko je to autentičan govor junaka, i u njegovom poetičkom okruženju ima smisla, čak sam ga negde i pojačavao. Zarad autentičnosti i dela i književnog junaka.

Postoji li neki autor čiji biste književni stil rado prisvojili kao sopstveni?
Inače smatram da su knjige koje čitate i za koje pomislite: „Ovo sam znao, ali nisam napisao”, najuspelija književna ostvarenja. Verovatno bih voleo da sam potpisao neke knjige Bore Stankovića, Ive Andrića, Svetislava Basare ili Vidosava Stevanovića...