Politički teatar apsurda

Tekst predstave „Ujedinjenje ili smrt 1918” u izvođenju brojnog ansambla Narodnog pozorišta iz Prištine sa sedištem u Gračanici ima dokumentarističku osnovu, nastao je prema stenogramima Podgoričke skupštine održane uoči formiranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kada je donesena sporna odluka o ujedinjenju Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore (dramaturgija Jelena i Milena Bogavac). Scensko bavljenje ovim događajem posebno je važno u kontekstu situacije Narodnog pozorišta iz Prištine, srpske drame, posledice menjanja političkog statusa Kosova, povezane sa potpunim rasparčavanjem Jugoslavije, što je polazište.

Predstava u režiji Jelene Bogavac i Nenada Todorovića igrana je u prostorijama kafane „Zlatna moruna” koja nosi istorijsku verodostojnost i u vezi sa time se uklapa u osnovni dokumentarizam igre (tu su se, između ostalog, okupljali članovi Mlade Bosne čije su aktivnosti tesno povezane sa sadržajem). Takođe, izmeštanje igre, iz pozorišta u kafanu, može se razumeti kao simbolički odraz tematike predstave, posledica cepanja države, izmeštanja pozorišta, naroda, prinuđenosti na traženje novog prostora (teatra i života).

U prvom delu, petoro odlučnih muškaraca drže prodoran politički govor, tvrdeći izdajstvo kralja Nikole, a potom traže njegovu detronizaciju i ujedinjenje srpskog naroda. Atmosfera je tu verodostojno kafanska, u prostoriji je gužva, puši se i dovikuje iz zadnjih redova, a dele se i propagandne novine „Novo doba”. Potom silazimo u podrum gde pratimo drugi deo, zasedanje skupštine (scenograf Goran Stojčetović). Kako radnja odmiče, poslanici su sve pijaniji i razulareniji, što kulminira potpunim pokoljem. U trećem delu se slavi nezavisnost Crne Gore, gde ženski deo ansambla, u lascivnim, seksualno uzbuđenim pozama izgovara tekstove Nikole Petanovića Naiada koji veličaju odvajanje Crne Gore od Srbije. Ovaj deo se izvodi u prizemlju, kao prvi, što se može tumačiti kao simbolično ispisivanje punog kruga, od poziva na ujedinjenje, preko ujedinjenja, do rascepa. Stil igre u trećem delu, radikalno napuštanje dokumentarnog realizma, stvara posebno značenje nonsensa ponavljućih političkih ciklusa, od romantičarske zanesenosti ujedinjenjem do još zanesenije borbe za nezavisnost, drugi put slepljene s izrazitim apsurdom.

Igra glumaca je postojano praćena ironijom, što se, na primer, izražava upadljivo teatralnim prizorima, posebno u slučaju poslanika Marka (Marko Panajotović). On sedi među nama, s oklembešenom torbom s veknom hleba i prazilukom koji viri, a svako njegovo javljanje za reč karakteriše prekomerno vikanje i ponavljanje već ponovljenog, čime se jasno razobličava apsurd i besmisao političkih odluka. Pored njegovog landarajućeg praziluka, u kostimografskom pogledu se kritički-komična značenja grade i nanizanim ordenjem na odelima poslanika, čak i po njihovim leđima. To rešenje spretno karikira ideju razmetanja s herojstvom, uobičajen vid ponašanja ovih tipova (kostimografi Vuk Dautović i Aleksandar Kovačević).

Osim ironijom obojenog dokumentarizma, za ovu konceptualno vrlo zanimljivu predstavu je ključno zajedništvo, spojenost izvođača i gledalaca, ostvareno u odsustvu „scene kutije”. Gledaoci zajedno sa izvođačima glasaju za skupštinske predloge, horski pevaju himnu, piju i jedu posluženu rakiju, kačamak, poparu. Idejno ukidanje gledalaca je politički momenat par ekselans, kako tvrde teoretičari, na primer Boltanski. On je pisao da je u sferi diskusije o političnosti izvođenja ključan momenat transformacije gledaoca u glumca, odnosno učesnika, stapanje posmatranja i delanja, brisanja njihove odvojenosti. Kada delujemo, politička smo bića, jer menjamo svet oko nas. U toj svesti o mogućnostima društvene promene, porođenoj u teatru, Breht je video suštinu (političkog) pozorišta: „Užitak je čovekov da se menja, umetnošću kao i ostalim u životu, i umetnošću za ostali život”.