Kako je uništen Ufimski hram

Cilj mojih prvih šetnji po Ufi bio je upoznavanje sa kulturnim znamenitostima grada. „Monument družbi”, spomenik koji simboliše jedinstvo ruskog i baškirskog naroda, koje traje više od 450 godine, bio je nešto što me je zadivilo. Zajedno su ovi narodi preživeli ratove, revolucije, diktatore. Razlike među njima su u senci sličnosti; neko je jedne, a neko druge vere, ali uvažavanje je obostrano. Izuzetaka ima, ali lep utisak nameće većina.

Spomenik je izgrađen na temeljima Hrama Svete Trojice. Po podacima Petra Ričkova, prvog istoričara južnog Urala, i Baškiri su pisali caru Ivanu Groznom i molili da se na njihovoj zemlji izgradi grad. Godine 1574. je osnovano, a 1586. izgrađeno utvrđenje koje se nalazilo na mestu današnjeg spomenika „monumenta družbi”. Te 1586. godine, Ufa je zvanično dobila status grada i postala administrativni centar Baškortostana. Utvrđenje je izgrađeno od hrastovog drveta. Drveni zid utvrđenja bio dugačak oko 450 metara, a površina unutar bila je oko hektar i po. Iznad severnih i južnih delova zida bile su visoke drvene kule. Osim severne Mihajlovske, južne Nikoljske i Naugoljne kule u sastavu utvrđenja bili su i Vojvodski dom, administrativne zgrade, Smolenski sabor, zvonik, skladište za žitarice i zatvori.

Nakon ulaska u sastav nove Ruske države u ufimskom kraju bio je uspostavljen vojvodski oblik vladavine. Vojvoda je upravljao glavnim institucijama grada, administrativno-pravnim službama i garnizonom vojske (oko 150–200 vojnika). Nakon izgradnje zidova utvrđenja i pojave trgovinsko zanatskog dela unutar njega, samo utvrđenje je nazvano Ufimski kremlj. Po svedočenjima koja se prenose sa kolena na koleno, unutar kremlja bilo je još nekoliko pravoslavnih hramova. Nažalost, oni su stradali kad i sam kremlj i o njima pouzdanih podataka nema.

Centrom kremlja dominirala je drvena Kazansko-bogorodna crkva, osveštana 1584. godine. Izgorela je u požaru krajem 16. veka, a početkom 17. veka na njenom mestu izgrađen je kameni hram. Hram je bio boje cigle, osveštan je 1616. godine. Poljaci koji su preseljavani iz Smolenska u Ufu poželeli su da im se dostavi kopija ikone Smolenske božje matere. Uz dozvolu cara Alekseja Mihajloviča, ikona je preneta u hram i zato su hram nazvali Smolenski.

Imali su debele zidove koji su štitili od neprijateljskih strela čak i u slučaju da je ceo kremlj zarobljen. Hram je bio dugačak 19, širok 15, a visok  20 metara. Pored hrama izgrađen je četvoroetažni zvonik. Sledećih 150 godina to je bio jedini kameni hram u ufimskom kraju.

Hram je bio pravougaoni i na četvorovodnom krovu je imao pet kupola, koje su bile postavljene na stubovima kružne osnove koji su virili iz krova. Na svakoj je bio po krst, na centralnoj malo veći nego na ostalima. Oltar je bio trodelni kao što je i uobičajeno u starim crkvama. Zidovi su bili oslikani freskama, a pod popločan kamenim pločama. Ikonostas je ima četiri nivoa i posebnu vrednost su imala vrata ikonostasa od kvalitetnog hrastovog drveta, ručno izrađena, a hramu ih je poklonio car Ivan Grozni. Pod lukovima ispred ikonostasa bili su raspoređeni horovi. Da bi se poboljšala akustika u zidovima, ispod lukova su ugrađene glinene posude koje su služile kao rezonatori (pronađene su tek kad je u sovjetsko vreme hram srušen).

Zvonik je bio troetažni, sa četvorovodnim krovom kao i kod hrama. Na vrhu krova je bio mali toranj kojim je podignut krst. Visina prvog etaža zvonika bila je otprilike jednaka visini zidova crkve. Hramu je 1679. godine dograđen drugi topli dom, nizak i taman posvećen Svetim apostolima Petru i Pavlu, a 1685. sa desne strane dograđen je pridel posvećen Svetom Nikoli Čudotvorcu.

Unutar kremlja 1759. godine dogodio se veliki požar. Sve zgrade od drveta kao i mnogo starih dokumenata je izgorelo, a hram je mnogo oštećen. U oba doma su izgoreli krovovi i ikonostasi spaseni su samo ikona Smolenske božje matere i carska vrata.

Posle požara u sva tri pridela postavljeni su novi ikonostasi i krovovi.  Zvonik je takođe bio oštećen i dosta se iskrivio. Hram je preživeo taj požar i nadživeo Ufimski kremlj. Nastavio je da živi, čuvajući uspomene vezane za kremlj unutar koga je živeo od dana izgradnje do tog strašnog požara.

Groblja u gradovima širom Rusije bila su organizovana oko crkvi. Da bi sprečila širenje epidemije kuge, koja je harala Rusijom, Jekaterina Druga je 1771. godine uredbom zabranila da se mrtvi sahranjuju na gradskim grobljima i tražila je da se groblja organizuju van grada. Kršenje hiljadugodišnje tradicije sahranjivanja u gradu blizu crkve naišlo je na otpor stanovništva, zbog čega su primenjene nasilne mere koje su podrazumevale uništavanje tragova starih gradskih groblja. Tu sudbinu imalo je i groblje oko Smolenskog hrama.

Novi požar se dogodio 1816. godine kada je oštećen ikonostas u glavnom domu. Oštećenja su popravljena, ikone na ikonostasu naslikao je slikar Zaharjev. Pred posetu cara Aleksandra Drugog Ufi porušeni su topli dom, pridel Svetog Nikolaja Čudotvorca i trpezarija hladnog doma. Umesto njega, izgrađen je novi sa dva pridela sa desne strane posvećen Svetim apostolima Petru i Pavlu, a sa leve strane Svetom Nikolaju Čudotvorcu. Krov je ranije bio drveni, a sada je metalni. Careva poseta bila je u septembru 1824. godine. Car je zaključio da je gradu u kome je sve više stanovnika potreban veći hram. Ubrzo posle toga započeta je izgradnja Hrama Hristova Vaskrsenja. Godine 1841. novi hram je osveštan i postao je saborni. Smolenski hram od tada nije saborni i dobija ime Hram Svete Trojice.

U periodu posle revolucije bilo je nekoliko pokušaja rušenja hrama. Prvi 1926. godine prilikom zemljanih radova za izgradnju puta za Orenburg. Građani su se obratili višoj instanci i uspeli su da spreče rušenje hrama. Posle toga istoričari grada predložili su gradskim vlastima da se uradi izbor spomenika kulture i da se oni zaštite. Formalno su dobili podršku, ali hram nije sačuvao svoj izgled.

Freske i ikonostasi su uništeni, kupole i krstovi su skinuti. Sa zvonika su skinuti krst i sva zvona. Od 1930. godine crkvena zgrada je korišćena najpre kao bioskopska sala, a zatim kao skladište. Ipak, ranjeni heroj uspeo je da preživi strašne tridesete godine prošlog veka, a 1940. godine detaljnu arhitektonsku analizu crkve izvršili su arhitekte Ljermontov i Sahautdinov, koji su došli do zaključka da je hram izgrađen u stilu karakterističnom za moskovsku arhitekturu 16. veka. Iste godine Sovjet narodnih komesara, dao je hramu status istorijskog spomenika i predložio njegovu restauraciju. Ta odluka produžila mu je život. Uspeo je da preživi drugi svetski rat i da nadživi Staljina.

Bez obzira na sve ranije odluke, 1956. godine Ufimski Gorsovjet je doneo odluku da se hram sruši. Nisu pomogli protesti građana. Trinaest uglednih intelektualaca, među kojima su bili pisci Fedin i Erenburg kao i neki akademici protestovali su protiv rušenja kulturnog spomenika. Pozivali su se na vezu crkve sa događajima vezanim za seljačku bunu. Nisu pomogli ni intelektualci. One koji su doneli i sprovodili odluku nikakvi argumenti nisu interesovali.

Bez obzira na to što je hram u tom momentu bio najstariji sačuvani kulturni i istorijski spomenik u Ufi i što je čuvao mnoge uspomene i legende, zamišljena akcija nije zaustavljena. Eksplozivom su srušeni zidovi crkve koje  su posle toga drobili i kamionima razvozili u različite delove grada. Ljudi su dolazili da vide razrušeni hram, da se oproste od najstarijeg svedoka njihove prošlosti. Plakali su, molili se, praštali se hramom, sećali se priča i legendi vezanih za njega.

Pokušavajući da opravdaju svoj vandalizam predstavnici gradskih vlasti su se zaklinjali da će se na mestu hrama izgraditi višespratni luksuzni hotel. Dalje su obećavali da će ispod hotela na obali Bjelaje sagraditi monumentalnu luku. Pričali su o brodovima koji u tu luku dovoze turiste. Ni luke, ni hotela ni danas nema.

Na mestu srušenog hrama kamen temeljac za izgradnju spomenika postavljen je 1957. godine, godinu dana posle rušenja, na 400-godišnjicu prisajedinjenja Baškirije Rusiji.

Može li se osporiti značaj Monumenta družbi? Može li se osporiti njegova lokacija? Može li se opravdati njegovo rušenje?

Spomenik ostaje da čuva temelje hrama i da čuva groblje na prostoru oko njega i da krije mnoge tajne. Naravno ostaje žal za hramom koji je svedok izgradnje stare Ufe, ufimskog kremlja, mnogih događaja i mnogih legendi.

Nažalost, mnogo Ufimaca ne zna za hram i za svu istoriju vezanu za njega.