Ploče sa Nemačkog vojnog groblja bačene u šipražje

Na zahtev zapovednika združenih snaga Centralnih sila koje su izvršile invaziju na Srbiju Augusta fon Mekenzena, a u dogovoru sa Odeljenjem za vojna groblja br. 9 austrougarske Vrhovne komande i nemačkim (pruskim) Ministarstvom rata, odlučeno je da se izgradnja groblja nemačkim vojnicima izginulim tokom zauzimanja Beograda u oktobru 1915. i tokom kampanje u Srbiji do kraja novembra iste godine prepusti načelniku austrougarskog 9. odeljenja, general-majoru Eduardu Hentkeu, odnosno etapnoj komandi Mostobrana Beograd. Pri tome, Austrijanci su bili obavezni da se prilikom izgradnje groblja na Banovom brdu pridržavaju nemačkih uputstava o izgradnji vojnih memorijala i nacrta iz knjige „Vojnički grobovi i ratni spomenici”.

Hentke je izradu projekta oba kenotafa (XXII rezervnom korpusu i 208. rezervnom pešadijskom puku) i memorijalne polukružne klupe prepustio Vojnograđevinskom odeljenju Mostobrana Beograd, koje je projektovanje i izvođenje radova poverilo rezervnom kapetanu austrougarske zajedničke vojske vajaru Oskaru Tarjanu. Parterno uređenje terena sa rasporedom spomenika nemačkim vojnicima iz sastava od 201. do 208. pešadijskog puka i vojnika srpskog 7. pešadijskog puka II poziva izveo je pruski poručnik Hajnrih Šulc.

Prema nemačkim podacima, na groblju je ukupno bilo sahranjeno 2.600 nemačkih i 36 srpskih vojnika. Na početku svake parcele nalazio se kameni obelisk – kenotaf sa natpisom puka iz koga su sahranjeni vojnici. Izgradnja groblja započeta je početkom decembra 1915, u vreme dok je dužnost zapovednika Komande mostobrana Beograd obavljao Aleksandar Kuhinka, a završena je početkom decembra 1916, pod zapovedništvom Adrijana Vibera.

Spomenici su izgrađeni od venčačkog mermera, na čemu su Austrijanci posebno insistirali. Neposredno nakon ulaza na groblje, Nemci su na istom prostoru sahranili i 36 srpskih boraca 4. bataljona 7. pešadijskog puka drugog poziva, poginulih na položajima na Banovom brdu. Ovaj deo je činilo zasebno srpsko vojničko groblje, na kome je svaki grob imao svoju ploču sa urezanim imenima i osnovnim podacima. Na početku srpskog groblja postavljen je kameni kvadar sa krstom i natpisom na srpskom i nemačkom jeziku „Ovde počivaju srpski junaci 1915”.

Čitav kompleks je u izvornom stanju bilo ograđen bodljikavom žicom, a na glavnom ulazu nalazila se dvokrilna drvena kapija sa bočnim stubovima u obliku kula, kao i tabla sa nemačkim natpisom „Nemačko groblje heroja XXII rezervnog korpusa”. Kameni stubovi na ulazu sa urezanim natpisom na nemačkom „Groblje nemačkih junaka 1915” izrađeni su prilikom rekonstrukcije groblja, između dva rata.

Na svečanosti organizovanoj na Banovom brdu, 3. decembra 1916, komandant XXII nemačkog rezervnog korpusa, general Eugen fon Falkenhajn predao je groblje „na čuvanje” vojnom guverneru Srbije Adolfu Frajheru fon Remenu. Opelo na groblju održali su katolički vojni sveštenik Đerđ Pehtl i protestantski viši vojni senior Alojz Vagner, dok je vojni orkestar svirao Šopenov „Posmrtni marš”. Ploča artiljerijskog poručnika Hansa Milera ukazuje da su na Banovom brdu nemački vojnici, verovatno preminuli u beogradskim bolnicama, sahranjivani sve do 1918. godine.

Posle Prvog svetskog rata groblje je jedno vreme bilo zapušteno. Posmrtni ostaci 18 srpskih vojnika su ekshumirani 18. novembra 1928. i preneti u novopodignutu spomen-kosturnicu na Kalemegdanu, a 18 grobova je ostavljeno u okviru Nemačkog vojnog groblja. Na insistiranje nemačke manjine u Jugoslaviji i zalaganjem nemačkih poslanika, počev od Franca Olshausena, pa do Viktora fon Herena, groblje je obnovljeno, redovno održavano, a na njemu su svake godine održavani pomeni poginulim vojnicima. Sam fon Heren je 1937. odlikovan ordenom Svetog Save III reda.

Tokom okupacije 1941–1944. groblje je prošireno novom parcelom dimenzija 200 x 250 metara, na kojoj je sahranjeno oko 2.000 nemačkih vojnika palih u Drugom svetskom ratu. Nažalost, posle Drugog svetskog rata sve nadgrobne ploče su uklonjene. Neke od njih, uključujući i one srpskih boraca, pobacane su u obližnje šipražje. Sačuvani su samo kenotafi XXII korpusu, 208. nemačkom puku, srpskim vojnicima i – „Mekenzenova” klupa.

(Tokom naredne godine Medija centar „Odbrana” izdaje knjigu vojnog istoričara i saradnika „Politike” Branka Bogdanovića – „Zaboravljeni i nestali”. U studiji je obrađena sudbina zaboravljenih i uništenih spomenika srpskim, ruskim, francuskim, ali i neprijateljskim vojnicima palim tokom Velikog rata)