Dva lica jonizujućeg zračenja

S vremena na vreme, a naročito u poslednjih nekoliko meseci, svedoci smo rasprave o posledicama bombardovanja Srbije 1999. godine, tokom koga je NATO koristio bombe sa osiromašenim uranijumom ne bi li im povećao ubojitost. Suština ove neproduktivne rasprave jeste jonizujuće zračenje iz bačenih bombi za koje neki medicinski stručnjaci tvrde da je razlog povećanja broja obolelih od leukemije i drugih malignih bolesti, dok njihove kolege istog ranga to poriču. Ironija slučaja je što su glavni, najglasniji i u medijima najvidljiviji oponenti iz iste škole, štaviše profesori na Medicinskom fakultetu u Beogradu, i što se rasprava vodi u medijima. Publika se opredeljuje navijački, na bazi emocija, a institucije koje bi možda rešile ove nedoumice ne pokazuju nikakav entuzijazam i ćute kao zalivene.

Strah od jonizujućeg zračenja nije za potcenjivanje jer je zasnovan na istorijskoj istini, realan je i duboko ukorenjen u svest ljudi. Zar dvostruka nobelovka Marija Sklodovska Kiri nije otkrivši radijum kasnije (1934) umrla od leukemije prouzrokovane jonizujućim zračenjem? Setimo se i tragedija u Hirošimi 1945. i Černobilu 1986. godine.

Primerima iz sadašnje medicinske prakse može se pokazati da su mnogi lekari i pacijenti, češće nego što se misli, nepotrebno izloženi dejstvu jonizujućeg zračenja. Kadgod se rendgenski snimaju glava, grudi i bilo koji drugi delovi tela, ili se prave mamografije i druga skeniranja, zračenje je neizbežno, a prekorače li se dozvoljene doze u ćelijama se stvaraju slobodni radikali koji napadaju i oštećuju DNK. O posledicama oštećenja genoma usled zračenja ne treba mnogo govoriti jer se o tome uči i tokom osnovnog školovanja. Količina jonizujućeg zračenja kome su izloženi pacijenti u fazi dijagnostikovanja, a neki lekari i medicinski personal sve dok ne odu u penziju, nije velika, ali je ipak dovoljna za primenu posebnih i zakonom propisanih mera zaštite.

Statistika je nemilosrdna, a kad se malo bolje pogleda onda se vidi da je pre 35 godina samo osam odsto odraslog stanovništva u nekadašnjoj Jugoslaviji bilo izloženo jonizujućem zračenju tokom dijagnostike, dok ih je 2000. bilo oko 20 odsto. U poslednjih deset godina broj skenerskih pregleda raste po stopi od pet odsto, a samim tim i zračenje. Gornja dozvoljena granica ozračenja lekara i medicinskog personala u tom poslu koji, inače, zaslužuju mnogo više poštovanja nego što ga dobijaju, iznosi za celu godinu 50 mSv. Količina jonizujućeg zračenja u fazi dijagnostikovanja izražava se u milisivertima (mSv) – na primer, jedan rendgenski snimak pluća daje zračenje od 0.02 do 0.1 mSv. Prekoračenje dozvoljene granice zračenja u korelaciji je s porastom opasnosti od karcinoma. Statistika, takođe, pokazuje da od svih dijagnostikovanih karcinoma dva odsto nastaje samo zbog jonizujućeg zračenja! Zbog toga je u EU u toku kampanja za što veće korišćenje ultrazvuka i magnetske tehnologije umesto radioizotopa i rendgenskih zraka.

Deca i odrasli su proteklih godina olako i nekritički upućivani na skenerske (ST) preglede glave neposredno posle povreda koje su bile daleko od teških. I danas je slična situacija, iako i mladi i stariji lekari anticipiraju genomsku predispoziciju za oštećenje DNK jonizujućim zračenjem. Na primer, tokom CT pregleda lobanje i mozga odrasle osobe glava je ozračena sa 2 mSv, što je ekvivalentno količini jonizujućeg zračenja emitovanog za 100 rendgenskih snimaka pluća. Prikazivanje krvnih sudova u mozgu, tzv imidžing, zrači 5 mSv što je isto koliko i zračenje tokom 250 rendgenskih snimaka pluća. Postupak postavljanja stenta u koronarne arterije srca praćen je zračenjem od 15 mSv – kao za 750 radiografija pluća!

Ima studija iz kojih se vidi da je od 20 do 40 odsto CT pregleda nepotrebno i medicinski neopravdano, ali se ipak izvode pod pritiskom pacijenata i njihovih porodica. U domaćoj medicinskoj dokumentaciji, pre svega u istorijama bolesti odraslih i dece, ne postoje podaci o dozama zračenja kojima su bili izloženi tokom dijagnostikovanja i lečenja. Ista situacija je i u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, a o privatnim dijagnostičkim centrima da i ne govorim. U većini zemalja EU svako dete i svaka odrasla osoba imaju knjižice iz kojih se vidi kad, koliko puta i koje su doze jonizujućeg zračenja primili od najranijeg detinjstva pa nadalje.

To je ozbiljna i prava tema za profesore Medicinskog fakulteta u Beogradu, iako se ishod njihovog spora oko porasta maligniteta u Srbiji zbog zračenja osiromašenog uranijuma čeka sa velikim nestrpljenjem. Kako količina tog zračenja nije nepoznanica, po svoj prilici će doprineti brzom kraju nesporazuma. Dixi et salvavi animam meam (Rekoh i spasih svoju dušu).

Profesor univerziteta