Sa crvenim pasošem po marke i šilinge

Beli „mercedes” zvani „mečka”, nije uparkirana na izložbi, ali moje razočarenje je posledica predrasuda o ukusu jugoslovenskih gastarbajtera. Najviše su kupovali opel „mante” i ford „taunuse”, a potom ponosno pozirali, naslonjeni na njihove haube. Singl ploča Silvane Armenulić „Jugo, moja Jugo” i crveni jugoslovenski pasoši, krigle piva i stare fotografije muškaraca sa zulufima i njihovih žena s punđama, koji kano klisurine stoje na svojim imanjima, kao prvi predstavnici radničke klase koji su sagradili svoje dvorce, vraćaju me u kičasto vreme Titove Jugoslavije.

Naravno da je On među eksponatima. Titovu bistu je poklonio Boris Kralj, fotograf iz Berlina, zajedno sa školskim sveskama i spomenarima iz jugoslovenske škole u Nemačkoj. Tamo je dobio i prvi šamar, jer je okrenuo kartu SFRJ naopačke, što je smatrano dečjim kontrarevolucionarnim deliktom u belom svetu. Kralj je ipak Muzeju poklonio Tita, čija se bista u porodičnoj, gastarbajterskoj sobi, povlačila paralelno sa političkim previranjima u Jugoslaviji.

U njeno zlatno doba, maršal je ponosno stajao na televizoru, kao simbolu porodičnog ognjišta, da bi sa prvim znacima krize, bio preseljen u trpezariju, potom u špajz i na kraju, u podrum. Posle građanskih ratova i tranzicije, uspomena na njega bila je sve milija i draža, te se, posredstvom Kralja, Tito vratio kući. Stigao je kao eksponat u Muzej istorije Jugoslavije, gde će danas biti otvorena izložba „Jugo, moja Jugo – gastarbajterske priče", posvećena  jugoslovenskim radnicima na privremenom radu u Austriji i Nemačkoj. Izložba je deo istraživačkog projekta koji je povezan sa dva značajna datuma – pola veka od potpisivanja Sporazuma o angažovanju radne snage SFRJ sa Austrijom 1966. godine i sličnog ugovora sa sa Nemačkom, sklopljenim 1968. godine.

Dok kustosi pokazuju radnicima gde da postave još nekoliko eksponata iz depoa, dobijenih iz porodičnih zbirki ili pronađenih na buvljim pijacama, posmatram i album starog rokera Dade Topića koji je pokušao da ostvari internacionalnu karijeru, ali je, poput svakog razočaranog rokera na privremenom radu, napisao stihove koji odslikavaju doba iz sedamdesetih godina prošlog veka. Zapravo su i Silvana Armenulić i Dado Topić i Meho Puzić, opevali u pratnji električne gitare ili harmonike, svako na svoj način, žal za domovinom u tuđini, krvavi rad da se podigne zamak, barem za krov veći od komšijskog i proklete i istovremeno, srcu drage dojče marke.

Do početka šezdesetih godina, broj trudbenika koji na radu u inostranstvu je zavođen pod oznakom „strogo poverljivo”, tvrdi kustos Tatomir Toroman. Ali već 1965. godine, izdavanjem čuvenog crvenog pasoša i odobrenja komunističkih vlasti da se ide iz Jugoslavije, razbija se tabu o naslednicima Alije Sirotanovića koji sedaju u autobuse ili vozove i uz pesme tužbalice, idu za Austriju i Nemačku. Više nisu bili državna tajna.

Zemlje zapadne Evrope, Nemačka i Austrija pre svega, uveliko su uzimale radnu snagu iz Turske, Španije, Portugala i Grčke, a potom je i Jugoslavija postala izuzetno interesantna za te dve rastuće ekonomije kojima su nedostajali fizikalci. Austrijanci formalizuju svoju potražnju za šljakerima državnim ugovorom sa SFRJ. Regulišu se odnosi sa jugoslovenskim biroom rada i Austrijanci u Jugoslaviji otvaraju službene kancelarije za regrutovanje budućih gastarbajtera. Angažuju i lekare koji pregledaju novi, privremeni živalj, a zatim ih prosleđuju u velike fabrike. Crvenim pasošima, Jugosloveni idu po marke i šilinge.

Slično čine i Nemci, tako da je do 1973. godine, u zapadnoj Evropi živelo i radilo više od 800.000, možda čak i milion predstavnika svih naroda i narodnosti koji su se, umesto da grade samoupravni socijalizam, kalili u fabrikama do juče neprijateljskog Zapada. Nakon 1973. godine, broj radnika na privremenom radu u inostranstvu se smanjuje usled recesije izazvane naftnom krizom, ali veliki broj ekonomskih migranata ostaje da gradi svetlu budućnost.

Ljubomir Bratić iz Kladova, koji je nakon srednje škole otišao kod roditelja u Beč, diplomirao je na Univerzitetu, radio u Insbruku i Beču, dugo je istraživao gastarbajterski život, sećajući se kako trudbenici socijalizma što organizovano, što turistički, masovno idu iz Brozovog carstva, ostavljajući zauvek sela i predgrađa. Stizali su u industrijske centre, organizujući se po jugoslovenskim klubovima, gde su, kao na ostrvcima, čuvali tekovine crvene Jugoslavije.

Dragutin Drago Trumbetaš, najpriznatiji gastarbajter umetnik, koji je crtežima slikao muku u tuđini, ustupio je predmete iz svoje sobe u kojoj je živeo Muzeju, kako bi posetioci osetili deo atmosfere opevane u narodnjacima ili u filmu „Ne naginji se van”. Prateći život mladića iz Imotske Krajine što traži sreću u, što bi Bora Čorba rekao, Frankfurtu na Majci, film je dobio Zlatnu arenu u Puli. Stari Trumbetašov krevet, crveni jorgan, skromni orman i na njemu dva kofera u kojima su spakovana sećanja na dobrovoljni radnički egzodus, tipični su enterijer usamljeničkog života.

Bosiljka Šedlih, koja je napravila prvu izložbu o životu naših žena u Nemačkoj, seća se kako su iseljenice odmah rasplele kike i počele da rade, na sveopšte čuđenje Nemica koje su se do sedamdesetih godina uglavnom zapošljavale uz pismene dozvole svojih muževa. Današnje borkinje za ljudska prava bi se verovatno užasnule ispovešću Splićanke Bosiljke, ali zemlje zapadne demokratije su u zaštiti ženskih prava zaostajale od režima mekog socijalizma. Tako su u rasejanju, na opšte čuđenje mačističkog kapitalističkog sveta, započele bitku na pokretnim trakama. Sa muževima su 1. maj proslavljale igrajući kozaračko kolo, pokazujući da su, ipak sačuvale klicu revolucionarnog bunta u svetu klasnih neprijatelja.

Jedna od tih žena se vratila u selo u okolini Majdanpeka u crvenom „mercedesu” koga je kupila od nekog Turčina, a potom je tom „mečkom” taksirala pet godina, kako bi čitava Istočna Srbija mogla da vidi simbol njenog društvenog uspona.

Danas je istok Srbije sve prazniji. Crveni pasoši ne postoje. Ne postoje ni marke, ali se i klimavi evro, kotira kao zlato. U stara, muzejska vremena, jugoslovenske banke su otvarale ekspoziture po Austriji i Nemačkoj, a danas strane banke isisavaju kapital i krv po svim rascepkanim državicama bivše Juge. Pogledao sam Titovu bistu. U nekom filmu koji će nas opisivati, ovakve kakvi smo, na licu posrebrenog maršala, pojaviće se cinični osmeh.