Znamenite supruge srpske srednjovekovne istorije

Prodornog pogleda ili blagih očiju, sa vladarskom krunom ili neobičnim oglavljem, u haljinama ukrašenim pojasevima, biserima i zlatom, stranice „Politikinog” kalendara za 2017. godinu krase likovi 12 vladarki i plemkinja sa srednjovekovnih fresaka.

Srpkinje, Grkinje, Bugarke, bile su žene srpskih srednjovekovnih vladara i plemića, kako onih iz loze Nemanjića i Brankovića, tako i manje poznatih velmoža. Ljubaznošću Narodnog muzeja, odnosno njegove Galerije fresaka, iz bogatog fonda ove jedinstvene kulturne institucije, „Politici” su ustupljene za potrebe ovog kalendara fotografije fresaka srednjovekovnih gospođa. Stručnu pomoć pružio je upravnik Galerije fresaka mr Bojan Popović.

Kalendar počinje freskom iz Studenice (oko 1235. godine), koja je delimično očuvana i na kojoj je predstavljena Ana Komnina, žena kralja Radoslava Nemanjića. Ana je bila Grkinja, ćerka epirskog cara Teodora Anđela. Srpska istoriografija nije bila mnogo blagonaklona ni prema njoj, ali ni prema njenom suprugu, koji je, ponekad i nepravedno, proglašavan slabim vladarem. Za Anu je zabeleženo da je imala veliki uticaj na supruga koji se na svojim poveljama potpisivao grčkim jezikom, pa je čak i novac koji je kovao ima grčke natpise. Teodosije, čuveni pisac „Žitija Svetog Save”, nimalo ne štedi kraljicu Anu kada piše da „blagočastivi Radoslav kralj u svemu najpre blagopohvalan i izvanredan, postade pokoran ženi, od koje bi povređen umom”. Osim Ane, predstavljene su još četiri supruge Nemanjića: Jelena Anžujska, Katarina, Simonida i supruga cara Dušana Silnog, Jelena, srpska srednjovekovna vladarka iza koje je ostao najveći broj portreta. Od više desetina sačuvanih, odabrani su oni iz manastira Lesnovo i Visokih Dečana. Iz ovog poslednjeg je freska na kojoj je Jelena prikazana sa sinom Urošem Petim i Sinišom – Simeonom, Dušanovim polubratom. Na oba portreta, carica nosi sve vladarske insignije i bogato ukrašene haljine. Među freskama odabranim za kalendar nalaze se i dve vladarke iz takođe čuvenih srednjovekovnih vladarskih porodica, Hrebeljanović i Branković. Supruga kneza Lazara, koji je poginuo u Kosovskom boju 1389, Milica Hrebeljanović predstavljena je na fresci iz svoje zadužbine – Ljubostinje. Ćerka kneza Vratka, praunuka Vukana Nemanjića, Milica je imala sedmoro dece i posle smrti supruga jedno vreme vodila je državne poslove. Sa rođakom Jefimijom povukla se u manastir Ljubostinju, gde se zamonašila i dobila ime Jevgenija. Zajedno sa sinom, despotom Stefanom Lazarevićem, Srpska pravoslavna crkva proslavlja je kao svetiteljku 1. avgusta. Lik žene jednog od poslednjih Brankovića, Jelene, u monaštvu Hipomone, iz porodice Paleolog, sačuvan je na fresci iz Crkve Svetog Nikole u Ramaći. Lazar Branković bio je sin despota Đurđa Brankovića, koji je nasledio oca 1456, ali je iznenada preminuo dve godine kasnije, usred pregovora sa Ugarima o zajedničkoj odbrani od turske vojske koja je počela da se gomila na srpskoj granici. Njegova žena Jelena, posle Lazareve smrti, zajedno sa Mihailom Anđelovićem i slepim Stefanom Brankovićem, bila je deo namesništva koje je upravljalo zemljom. Jelenina ćerka, takođe Jelena – Jelača udala se 1459. za kralja Srbije i Bosne Stepana Tomaševića.

Osim supruga čuvenih vladara, na freskama odabranim za svaki mesec u novoj godini nalaze se i likovi nekih manje poznatih srednjovekovnih plemkinja. Zahvaljujući njima upoznajemo i iz zaborava otržemo porodicu župana Petra Brajana. Ovaj plemić neobičnog imena bio je jedan od vlastelina iz vremena Dušana Velikog, a upravljao je oblašću gde je podigao i svoju zadužbinu, crkvu posvećenu Blagovestima, Belu crkvu Karansku, šesnaest kilometara udaljenu od Užica. Na ktitorskoj fresci predstavljen je sa suprugom Strujom, tri odrasle i jednom malom kćeri. Jedna od ovih manje poznatih dama je i sevastokratorka Vladislava, žena Vlatka Paskačića, srpskog plemića koji je vladao oblašću između Vranja i Krive Palanke. Imali su barem troje dece, a njihov sin Uglješa kasnije je postao jedan od najznačajnijih saradnika despota Stefana Lazarevića i nosio je titulu kesara. Oboje su predstavljeni na ktitorskoj fresci u manastiru Svetog Nikole u Psači, koji je sevastokrator Vlatko podigao zajedno sa ocem, knezom Paskačem. Poslednja u kalendaru je žena sa jedne od najkasnijih srednjovekovnih ktitorskih kompozicija u Srbiji – Zora, supruga župana Georgija, iz manastira Krepičevac (druga polovina 15. veka). Manastir Krepičevac, posvećen Uspenju Presvete Bogorodice, nalazi se četiri kilometra severno od sela Jablanice, u Eparhiji timočkoj. Danas u njemu nema monaštva, ali manastir, osim burne istorije koja je delimično zamagljena legendama i nepouzdanim podacima, do danas čuva vredan živopis. Kako se navodi na sajtu Eparhije timočke, obnavljan je više puta, a sagrađen je u mestu koje je bilo jedno od najupornijih u borbi za opstanak u vreme Turaka.

Danas je Sveti Nikola – najčešća srpska slava

Ko ne slavi, taj sigurno ide kod nekoga na slavu – tako se obično govori za današnji dan kada veliki broj porodica proslavlja Svetog Nikolu Mirlikijskog kao svoju krsnu slavu. Ovaj svetitelj, brzi pomoćnik i izvrstan posrednik pred Bogom, kako o njemu piše Sveti Justin u svojim „Žitijima svetih”, živeo je u četvrtom veku. Rođen je u gradu Patari, u Likiji, kao jedino dete imućnih roditelja. U svoje duhovno staranje uzeo ga je stric episkop, takođe Nikola, koji ga je i uveo u sveštenički čin. U žitiju Svetog Nikole zabeleženo je da je u lađi na putu ka Svetoj zemlji svojim molitvama ukrotio besno more koje je pretilo da potopi brod i sve na njemu. Kasnije je postao episkop Mire Likijske u Maloj Aziji, a još za života smatran je za čudotvorca i velikog čovekoljupca, koji je brojnim milosrdnim delima pomagao potrebitima. Proslavlja se u celom hrišćanskom svetu i smatra se zaštitnikom putnika, moreplovaca i dece.