Zemaljski dani grobljanske crkve

Pred oltarom voždovačke crkve Rođenja Svetog Jovana Krstitelja nikada se niko nije venčao. Gotovo svakog dana, od jutra do kasnih popodnevnih sati, pored nje prolaze pogrebne povorke – jer se ova crkva nalazi Centralnom groblju u Beogradu. Njen istorijat odudara od tužnog i tihog okruženja sa kamenim anđelima i crnim nadgrobnim pločama jer reč je o crkvi koja je htela da živi, da od jedne male kapele raste i širi se upornošću svog sveštenstva i brigom svojih vernika.

Na pragu crkve starešina hrama protojerej-stavrofor Dragan M. Pavlović dočekuje nas rečima: „Mi smo jedna bogata crkva“, dodajući da se to bogatstvo pre svega ogleda u velikom broju vernika koji dolaze na bogosluženja koja se ovde redovno održavaju, a koji se naročito uvećava kada se u Crkvi Rođenja Svetog Jovana Krstitelja proslavljaju veliki hrišćanski praznici. Pre deset godina pred crkvom je prvi put zapaljen badnjak, a krajem 2015. više hiljada vernika dočekalo je ovde, odmah iza kapija Centralnog groblja, patrijarha Irineja i svečanu povorku sa ćivotom u kojem je bila riza Svete Petke i mošti nekoliko velikih hrišćanskih svetitelja.

„Sve što vidite ovde”, nastavlja otac Dragan M. Pavlović dok sedimo u svešteničkoj kancelariji, „i sve što vidite u crkvi, darovali su vernici.” Od fotelja, tepiha, vitraža, do novca za živopis hrama, zvona, krstova... Pokazuje nam i fotografije sa pokloničkih putovanja koja crkva redovno organizuje: sa svojim sveštenicima vernici su se fotografisali u rumunskom Jašiju, na Svetom Stefanu...

– Crkveni hor nemamo, ovde svi pevaju na liturgiji – napominje otac Dragan.

Za istorijat nevelike grobljanske crkve nezaobilazan je patrijarh srpski German, koji je naročito bio vezan za nju. On je dolazio tu redovno o hramovnim slavama, praćen svojim vikarnim episkopima i beogradskim sveštenstvom. Na Centralnom groblju bio je sahranjen patrijarhov rođeni brat Dobrivoje Đorić, pri hramu je služio njegov ispovednik prota Gavrilo Adamović, a praznik kojem je crkva posvećena, Rođenje Svetog Jovana Krstitelja, bio je krsno ime srpskog patrijarha Germana. Upravo zahvaljujući njemu, ali i predanom radu tadašnjeg starešine crkve, protojereja Gvozdena Vidojevića, zgrada koja prvobitno nije bila sazidana sa kultnom namenom prerasla je u bogomolju. Sve je počelo od jedne poveće sobe, odnosno kapele iz koje bi sprovod ispraćao pokojnika na večni počinak. Ona je osvećena kao kapela Rođenja Svetog Jovana 31. oktobra 1948. godine. Od te male prostorije, za koju njeni graditelji nikada nisu planirali da postane molitveni prostor, počela je da raste crkva na Centralnom groblju koja se polako proširivala i na ostale delove prizemne zgrade, punila se ikonama i svetinjama, doziđivala i oslikavala. U početku je to išlo sa dosta problema, zastajkivanja i odugovlačenja, bezbrojnih procedura. Ova grobljanska crkva i hram posvećen Saboru srpskih svetitelja na Karaburmi bile su dve jedine nove bogomolje iznikle u vreme komunističke vlasti. Gradnja vračarskog Hrama Svetog Save bila je zaustavljena, a Srpska pravoslavna crkva nikako nije mogla da dobije dozvolu za gradnju novih hramova. Ova dva su bila izuzetak, i to su jedine dve crkve podignute u Beogradu za ne tako kratkog mandata patrijarha Germana (1958–1990). Godinama je otac Gvozden Vidojević uporno pokušavao da sagradi novi zvonik za crkvu. Uprkos tome što je naoko bilo vidljivo da je onaj stari opasan i nebezbedan, sa procedurom se negde zastalo, iako je sva potrebna dokumentacija bila predata. Prema podacima iz crkvenog letopisa, stvari sa mrtve tačke pokrenuo je jedan od dvojice projektanata Avalskog tornja kojem se otac Gvozden požalio, ali nije ostalo zapisano da li je to bio Uglješa Bogunović ili Slobodan Janjić.

Po nečemu je, međutim, ova voždovačka bogomolja koja ulazi u sedmu deceniju postojanja, jedinstvena u pravoslavnom svetu. Starešina hrama otac Dragan skreće nam pažnju na njen ikonostas. On je nastao u nacističkom logoru Badsulzi, nedaleko od Buhenvalda. Oslikavao ga je i rezbario arhitekta Grigorije Samojlov (1904–1989), a u nabavci materijala pomagali su mu sapatnici-logoraši, Srbi koje je možda njihov inat poterao da se pridruže naporu ovog Rusa iz kozačke porodice čiji su članovi 1921. posle Oktobarske revolucije stigli u Beograd.

– Samojlov je radio sa krajnje primitivnim alatkama, konjskim potkovicama i zakivcima i prosto je neverovatno da je uspeo sa tim ovakav duborez da nam ostavi. Ikonostas je rađen na hrastovini dobijenoj od starih železničkih pragova, koje su srpski logoraši čupali i donosili Samojlovu – priča otac Dragan M. Pavlović.

Trgujući jedinim dobrom koje su imali, svojim sledovanjima hrane, logoraši su nabavljali boje, a čuveni arhitekta je oslikavao jedinstvene likove svetih: Hristosa čije su ruke vezane konopcima, Svetog Stefana u srpskoj vojničkoj uniformi ispod njegove đakonske odore, Svetog arhangela Mihaila koji istupa nogom napred u borbenom stavu, sa isukanim plamenim mačem.

Pred ovim logoraškim ikonostasom gotovo svakodnevno se mole vernici: za svoje mrtve i za svoje žive. Pred tim ikonostasom kao da se do današnjeg dana ispunjavaju reči episkopa Hrizostoma (Vojinovića) izgovorene prilikom osvećenja grobljanske crkve. „Doći će ovamo u crno zavijene žene i paliće sveće za duše onih čija tela leže oko ove kapele i kroz suze će se moliti da im olakšaš bol... Svratiće možda u ovu kapelu neki nevoljnik i bednik koji se nije umeo među ljudima snaći, koga su svi odbacili... Svratiće u ovu kapelicu i ljudi koji su posrnuli... Doći će ovamo i poneko ko ide pravim putem, koji čini dobro, a uzvraća mu se zlom... A Ti, Gospode, čuj i smiluj se!“