Gde padoše utve zlatokrile...

Smederevska tvrđava, na ušću male Jezave u moćni Dunav, predstavlja vrhunac koji je srpska vojna arhitektura dostigla u svom razvoju. Građena je u obliku raznokrakog trougla, opasana visokim nazubljenim zidinama i još višim kulama, sa dve strane okružena rekama, a sa treće kanalom, pa su je zato smatrali „vodenom tvrđavom”, iako joj temelji nisu u vodi.

Podignuta je u kritičnom trenutku srpske istorije. Posle smrti despota Stefana Lazarevića 1427. godine Beograd je morao da bude vraćen Ugarima. Novi srpski despot Đurađ Branković nasledio je krunu od ujaka Stefana koji nije imao potomstva. Sin Vuka Brankovića je morao što pre da započne gradnju novog utvrđenja u kojem će se nalaziti vladarski dvor, institucije države i njeno glavno vojno uporište jer, da tada nije dobila prestonicu, Srbija bi bila izbrisana sa geografskih karata.

Smederevo grade od starina...

(/slika2)Kako je Đurađ izabrao mesto za budući dvor i tvrđavu, i kako je ona građena, ispričao nam je Radisav Lukić, smederevski pisac i hroničar. Po predanju, despot je jedne noći usnio san da se budući grad nalazi na pitomom mestu kraj vode. Ujutro je naredio da puste utve zlatokrile, koje sporo lete a gnezde se na mirnim mestima, i da ih na konjima prate njegovi vitezovi. Predveče, one su se spustile na obalu uz samo ušće Jezave u Dunav.

Tu se završava mit, a započinje naporan rad na izgradnji tvrđave. Ostvaren je dvostruki podvig. Vladarski zamak koji Smederevci zovu Mali grad, građen je kao posebna tvrđava, nikao je za samo dve godine, od 1428. do 1430, što je neverovatno kratko vreme i za današnje uslove gradnje, uz svu postojeću mehanizaciju. Sa gradnjom se nije žurilo da bi postigao rekord, već da bi se to sakrilo od Turaka. Despot je zlatom podmićivao vezire da sultanu ne dojave šta se dešava, pa je ovaj tek 1434. saznao da se nešto gradi na Dunavu. Đurađ je uspeo da u tajnosti izgradi zamak, što je drugi podvig, i onda je počeo da gradi i Veliki grad koji je završen do 1439. Tu, u drugom velikom trouglu, na oko 11 hektara, trebalo je da bude formirano gradsko naselje. Srbi su i to uspeli da naprave, a da ih Turci nisu sprečili u tome.

Iako je prvobitno bila namenjena za odbranu od hladnog oružja, tvrđava je već 1430. imala položaje i za vatreno oružje koje je tek ulazilo u upotrebu.

Od kamena bez kamena

Veliki problem u gradnji te monumentalne tvrđave bio je što u njenom pitomom okruženju nije bilo kamena. Donošen je iz Viminacijuma, a kada to nije bilo dovoljno, i sa Kosmaja, pa čak i sa Mlave, iz okoline Žagubice. Kako su seljaci imali obavezu „gradozidanija”, dovlačili su na kolima različite vrste kamena što se odrazilo ne samo na izgled već i na tehniku gradnje, koja spada u specifičnost smederevske tvrđave.

U dvoru je postojala velika prestona dvorana, uz bedem bliži Dunavu, u kojoj je despot primao vlastelu i državnike. Bio je izuzetno obrazovan, govorio je šest jezika a prevodio na četiri. Imao je i ogromnu biblioteku. Uz drugi bedem je bila dugačka zgrada za njegovu porodicu. Na dvoru despota Đurđa, gostima su đakonije služene u srebrnom i zlatnom posuđu, uživali su i u muzici izvođenoj po neumama jer note tada nisu postojale. Zamak je imao i bifore, lučne prozore sa stubićem po sredini, ukrašene ručno livenim staklima, dopremljenim iz Venecije.

I danas kao nekad

(/slika3)U nišama zidina postojali su čak i toaleti, jer je zamak imao kanalizaciju, što je u ono vreme bio visok civilizacijski nivo. Zbog neminovnih nesreća prilikom gradnje i „kuluka bez ajluka”, narod je proklinjao despotovu ženu Grkinju, tuđinku zbog čijeg su hira, kako su mislili, podizane zidine, ne razumevajući političke pobude zbog kojih je tvrđava građena. Jerini je pripisivano da je prate glad, smrt i nesreća, da ona, dvadesetak godina mlađa od despota, „proždire” muškarce, pa ih potom baca sa najviše kule u Dunav, zato je i prozvana prokleta. Istina je bila drugačija – vizantijska princeza Irina, iz dinastije Kantakuzina, zaljubila se u Đurđa, naočitog i stasitog viteza koji se, ranjen, oporavljao u Grčkoj i sa njim kasnije delila sve tegobe života. I sama je bila obrazovana i mudra žena. Imali su petoro dece: sinove Stefana, Grgura i Lazara i kćerke Maru i Katarinu. Zarad političkih interesa, Maru su udali za turskog sultana Murata Drugog, a sinove Stefana i Grgura su im oslepeli Turci. Padom Smedereva 1459, posle despotove smrti, Srbija je narednih pet vekova provela pod turskom vlašću.

Narod je u Velikom gradu živeo od trgovine i zanatstva. Za potrebe 8.000 vojnika i oko 20.000 stanovnika bila je tu livnica i kovnica novca, bilo je oružara, drvodelja, katrandžija, ćumurdžija, pekara... Iako je sve građeno u teškoj iznudici, sagrađeno je savršeno. Smederevo je do kraja 19. veka bilo sačuvano u onakvom stanju u kakvom je bilo kad ga je Đurađ Branković u 15. veku podigao. I danas predstavlja sjajno ostvarenje srpske srednjevekovne kulture, u graditeljskoj tehnici i u fortifikacionim ostvarenjima, na korak ispred one beogradske.