Šileovi crteži na sudu

Od Drugog svetskog rata prošlo je sedam decenija, ali interesovanje koje vlada za priče o nacističkom pljačkanju umetnina po Evropi ne jenjava. Večeras se u Parizu u Muzeju Majol otvara izložba na kojoj će se naći 66 dela otuđenih pa vraćenih poznatoj francuskoj jevrejskoj porodici Rozenberg, dok u Njujorku naslednici austrijskog Jevrejina Frica Grunbauma pred sudom pokušavaju da povrate crteže Egona Šilea koji su im ukradeni tokom ratnih sukoba.

Prema proceni francuskih zvaničnika, prenosi „Vašington post”, od kad je Hitler 1940. godine okupirao tu zemlju, iz nje je izneto oko 100.000 dela, mada stručnjaci tvrde da je ukradeno, zapravo, tri puta više. Među njima su se nalazile i slike iz kolekcije Pola Rozenberga, koji je posedovao moderniste, brojna dela kubizma, fovizma, ekspresionizma. Nekoliko najvrednijih primeraka Matisa, Pikasa i Braka završilo je u rukama Hermana Geringa, nemačkog rajhsmaršala, pa i Pikasova slika na kojoj su predstavljeni Rozenbergova supruga i ćerka. Jedna od dve Matisove slike otkrivena je kod kolekcionara Kornelijusa Gurlita u Minhenu (zajedno sa brojnim drugim koje je krio u svojim stanovima), a druga u jednom muzeju u blizini Osla. Sam naziv izložbe, u manjem obimu već prikazane u Liježu prošle godine, ukazuje na parisku adresu galerije koju je posedovala ova porodica, a koju su nacisti tokom okupacije preimenovali upravo u Institut za proučavanje jevrejskog pitanja.      

– To je bio pokušaj da se uništi evropska civilizacija. Otvaranje postavke nije samo oživljavanje porodične istorije i sećanja, već podsećanje na pokušaj satiranja nečeg mnogo vrednijeg – rekla je medijima An Sinkler, Rozenbergova unuka, dodajući da je atmosfera u Francuskoj danas takva da populizam ponovo preti i da je to zabrinjava.

Američki slučaj, čiji su glavni junaci Šileovi crteži, pre sudom se vodi po posebnom Zakonu o povraćaju umetničkih dela koja su oduzeta u vreme holokausta, a koji je u toj zemlji usvojen u decembru i koji će sada, kako objavljuje „Njujork tajms” biti prvi put na testu. Zbirku od čak 449 umetničkih predmeta nacisti su, kako se tvrdi, oduzeli iz Grunbaumovog stana u Beču još 1938, dok su njega poslali u koncentracioni logor Dahau, gde je i preminuo. Njegovi naslednici decenijama su se borili kako bi pronašli i kući vratili bar neke primerke, budući da su privatni kolekcionari, dileri i neki muzeji tvrdili da su pojedine, od 81 Šileovog crteža, prodavali upravo članovi oštećene porodice. „Žena u crnoj haljini” iz 1911. i „Žena koja sakriva lice” iz 1912. primećene su na jednoj aukciji 2015, istraživanjem je utvrđeno da su se nakon 1956. obrele kod jednog švajcarskog trgovca umetninama. Grunbaumovi naslednici međutim osporavaju legalnost te kupovine. 

Ove i slične slučajeve restitucije umetnina, kako piše ovaj američki list, komplikuju pravne procedure jer teret dokazivanja leži na tužiocu. Bitno je i vreme kada su se naslednici prvi put oglasili nakon što im je imovina nestala, dok se brojne institucije u čijem se posedu nalaze dela teško od njih rastaju, pri čemu oni koji su ih kupili posle rata nisu ni znali njihovu pravu istoriju.