Odnos svedoka i pisca istorije

„Čigoja štampa” iz Beograda objavila je knjigu našeg uglednog istoričara dr Dušana T. Batakovića, direktora Balkanološkog instituta SANU, pod neobičnim naslovom: „Dešifrovanje prošlosti” (Svedoci, pisci, pojave). U knjizi su istoriografski ogledi o našim i stranim, velikim i malim istoričarima koji su se, na razne načine, bavili balkanskim prostorom. Za Batakovića, na tragu istraživanja Radovana Samardžića, posebno je bilo zanimljivo da se ispita odnos svedoka i pisca istorije, gde se najčešće prepliću i dopunjavaju lična saznanja i istoriografski metod u nastojanju da se podrobnije i preciznije rekonstruišu i protumače krupni, često prekretni istorijski događaji. 

U uvodnom, programskom tekstu o balkanskom imaginarijumu ispituje se uticaj pojedinih istorijskih škola iz Evrope na balkanske pisce istorije, škola i pravaca koji su iz istoricizma crpli legitimizam, iz baroknog slovinstva, uz manje oslonce na prosvećenost, vodile ka romantičnom pokretu gde je genije nacije bio u središtu sastavljanja nacionalnih istorija. U metodološkom smislu, Bataković je jasno dešifrovao rastuće zloupotrebe: kako su jednostrano, selektivno čitanje, tendenciozna tumačenja i ideološke uslovljenosti, stvorile novi tip iskrivljene istorijske svesti kojim su se u HH veku manje ili više uspešno legitimisale nove nacije, odbacujući, kao zmijsku košuljicu, vlastitu istorijsku tradiciju i stvarajući tragične podele unutar jednog etničkog korpusa. Prekrajanje istorije zarad upodobljavanja prošlosti sa savremenim realnostima, jedan je od zajedničkih fenomena na Balkanu, a osporavanja se iz moderne istorije vraćaju u dubine ranoga srednjeg veka, negde čak sve do neolita.

Dobru ilustraciju ovog zabrinjavajućeg trenda Bataković je razložio kritičkim prikazima pojedinih uticajnih knjiga koje su, sadržajno, često na ivici paraistorije poput „Nacionalnog pitanja u Jugoslaviji”, hrvatskog povjesničara Ive Banca, „Istorije Srbije” berlinskog profesora Holma Zundhausena ili „Mesečara” kembridžkog profesora superstara Kristofera Klarka. Ove knjige ozbiljno su dovele u pitanje sva dosadašnja tumačenja istorije Srbije i srpskog naroda, pripisujući skoro svakom lokalnom fenomenu, nacionalnoj težnji ili kulturnim projektima, obavezno negativna svojstva i jednu pojednostavljenu, nimalo naučnu, dijaboličku crno-belu sliku naše skorije prošlosti.

Bataković je, razumljivo, ukazao i na pozitivne primere iz stranih istoriografija gde se istorija naših prostora sagledava bez predrasuda i stereotipa, ponekad sa blagom naklonošću (Robert Lafan, Žan-Kristof Buison), ili hladnom kritičkom distancom (Peter Bartl), ali nije propustio da obradi i neke od zaboravljenih velikana srpske istoriografije (Jovan Hadži Vasiljević), ili neke od vrednih memoarista, dragocenih svedoka na istaknutim položajima u srpskom društvu (Bartolomeo Kunibert, Dimitrije Popović, Panta Draškić).

U nizu sveobuhvatnih portreta naših velikana, od Jovana Cvijića, Vladimira Ćorovića i Slobodana Jovanovića (kojem su posvećena tri posebna, zaista nadahnuta ogleda), pa sve do Dimitrija Đorđevića sa Univerziteta Santa Barbara u Kaliforniji i Radovana Samardžića, profesora i akademika, Bataković prati kontinuitet u pribiranju pouzdanih znanja koja su se vremenom granala u rukavce društvene i istorije mentaliteta, sasvim u toku sa preovlađujućim svetskim trendovima.

Izdvajajući gromadne naučne pojave Bataković ih svrstava u sam vrh evropske nauke: Cvijića (antropogeografa svetskog značaja, koga danas mnogi ovdašnji „eksperti” sasvim neopravdano označavaju kao navodnog „rasistu”), Ćorovića (poslednjeg velikog polihistora čiji je istorijski zamah obuhvatio čitavu prošlost našeg naroda), do nedostižnog Slobodana Jovanovića koji je uporednim tananim analizama, uz poznavanje naravi svoga doba, a s mnogo uspelih književnih slika i portreta, briljantno rekonstruisao i suvereno rastumačio sve važne pojave u Srbiji HIH veka.

Pisana odnegovanim stilom beogradske škole, ova knjiga provešće zainteresovane čitaoce kroz razne epohe naše moderne istorije, ne ostavljajući skoro nijedno od krupnih nacionalnih, ideoloških i političkih pitanja nedorečenim.