Mesto gde se rađala kraljevina

Kada novopazarski zvaničnici i turistički poslenici žele da u ovaj kraj prizovu što više turista, znaju da kažu da ovde iz svakog kamena izvire – istorija.

Najbolja lekcija iz srpske srednjovekovne istorije može da se nauči obilaskom spomeničkog kompleksa Stari Ras sa Sopoćanima.

Ovaj kompleks, zbog lepote i značaja, ne samo za srpsku istoriju i kulturu, upisan je i u Uneskovu Listu svetske kulturne baštine 1979. godine. Kompleks čine Crkva Svetih apostola Petra i Pavla, manastiri Đurđevi stupovi i Sopoćani, Gradina na Pazarištu sa podgrađem i Trgovište.

Svetinja srpske istorije

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla, poznata i kao Petrova crkva, predstavlja najstariji spomenik crkvene arhitekture na prostoru Srbije, koja je još u 10. veku bila episkopsko sedište. U ovom hramu ponovo je kršten po pravoslavnom obredu Stefan Nemanja, iako je tada već bio u zrelom dobu, jer u njegovoj rodnoj Duklji nije bilo pravoslavnih, već samo katoličkih sveštenika. Ovde su održani važni državni i crkveni sabori, kao i sabor protiv bogumila. Na ovom mestu je 1196. godine Nemanja predao vlast sinu Stefanu Prvovenčanom o čemu svedoči i ploča na crkvi. Stefan Nemanja i njegova žena Ana ovde su se zamonašili.

Kao hrišćanska bogomolja Petrova crkva živela je više od deset vekova, što dokazuju tragovi brojnih intervencija kako na arhitekturi tako i na živopisanoj dekoraciji, u čak četiri sloja fresaka, od kojih je najmlađi iz 13. veka, ali i veliki broj kamenih nadgrobnih spomenika koji je okružuju.

Ukoliko znatiželjni prilikom obilaska Petrove crkve naiđu na protojereja Tomislava Milenkovića, mogu saznati još niz detalja vezanih za ovu svetinju i srpsku srednjovekovnu istoriju.

Na oko dva kilometra od Petrove crkve, na uzvišenju iznad Novog Pazara, nalazi se manastir Đurđevi stupovi, jedan od najstarijih u nekadašnjem prestonom području srednjovekovne Srbije, koji je podigao veliki župan Stefan Nemanja 1171. godine. Drugi ktitor bio je kralj Dragutin koji je dogradio manastirsku crkvu.

Prema legendi, Stefan Nemanja je iz pećine blizu manastira Sopoćani, gde su ga zatočila braća pre nego što je zavladao Raškom zemljom, video samo kupasto uzvišenje. Molio se svetom Đorđu da ga izbavi, a ako to učini, na ovom brdu sagradiće mu crkvu. Nemanja se izbavio iz pećine, a zavet Svetom Đorđu je ispunio kada je postao veliki župan.

U jednoj drugoj pećini blizu Starog Rasa, monah Starac Simeon napisao je čuveno Vukanovo jevanđelje, koje je uz Miroslavljevo, najznačajniji spomenik srpske pismenosti 12. veka.

Đurđevi stupovi još ne rastu

Svojom arhitekturom Đurđevi stupovi predstavljaju sintezu vizantijske i zapadne arhitekture sa karakterističnim kulama (stupovima), po kojima su i nazvani. Manastir je zapusteo 1689. godine, posle Austro-turskog rata, kada su zajedno sa Velikom seobom i poslednji monasi pobegli na sever. Gotovo tri veka Đurđevi stupovi su bili u ruševinama, sa kojih su Turci odvlačili kamen za gradnju vojnih utvrđenja u Novom Pazaru.

Veći deo manastirskog kompleksa je raščišćen šezdesetih godina prošlog veka, kada je Narodni muzej Srbije započeo sistematska istraživanja. Manastir je ponovo oživeo kada se u obnovljene konake uselilo monaško bratstvo 2002. godine.

Iguman manastira Đurđevi stupovi jeromonah Gerasim skoro dve decenije neumorno vodi misionarsko-priložničku akciju „Obnovimo sebe –podignimo Stupove”. Priziva crkvi i okuplja veliki broj mladih ljudi, sportista, glumaca, muzičara, pesnika, likovnih umetnika.

Obnova manastira traje već dve decenije, dosta je urađeno – sa Đurđevih stupova zvono ponovo odleže deževskom dolinom, ali rast kula (stupova), po kojima je manastir dobio ime, posle nekoliko metara je zaustavljen. Arhitekte Zavoda za zaštitu spomenika se nisu usudile da započnu obnovu kula, jer nemaju pouzdane podatke kako su one izgledale, koliko su bile visoke i kako su se završavale. Iguman Gerasim ipak veruje da će kule da porastu i da će sa njih odjekivati zvuk zvona, jednog kao dara srpskog, a drugog kao poklona brojnijih ruskih pravoslavnih vernika, koji u sve većem broju dolaze u pohod ovoj svetinji.

Kralj Stefan Uroš Prvi svoju zadužbinu, Crkvu Svete Trojice u Sopoćanima, podigao je u 13. veku, 15 kilometara od Novog Pazara na izvoru Raške. Otuda i ime, jer reč sopot označava izvor. Sopoćanske freske spadaju u sam vrh srednjovekovnog vizantijskog zidnog slikarstva. U vreme Velike seobe stradali su i Sopoćani. Turci su sa crkve napuštenog manastira skinuli olovni krov, kupola se vremenom urušila, ali su freske velikim delom preživele, iako je crkva više od dva veka bila bez krova. Manastir je obnovljen početkom 20. veka.

Kako beleže istoričari, kralj Uroš Prvi namenio je manastir sebi za mauzolej. Ali, pre nego što je on ovde sahranjen, tu je najpre položeno telo njegove majke Ane Dandolo, mletačke princeze i prve srpske kraljice, što se vidi i na jednoj od fresaka. Iguman manastira Sopoćani otac Teoktist pokazaće posetiocu na zidovima manastira i portrete Stefana Nemanje, kraljeva Stefana Prvovenčanog i Uroša Prvog, kraljice Jelene Anžujske, zatim kraljeva Milutina i Dragutina…

Freska Lepi Jovan

Među najpoznatije spada i freska sa likom Svetog apostola Filipa, u narodu poznata kao Lepi Jovan. Veliki broj posetilaca kada uđe u crkvu pogledom traži upravo ovu fresku.

Otac Gerasim sa Đurđevih stupova podseća da se ove crkve i manastiri nalaze na prostoru od dvadesetak kilometara, i mogu da se obiđu za samo jedan dan. Uz to, čuvena Deževa u kojoj je rođen Rastko Nemanjić – Sveti Sava je na samo pet-šest kilometara udaljenosti. Veruje se da su na tom mestu bili Nemanjini dvori i gradi se crkva u slavu najvećeg srpskog prosvetitelja.