Slike prirode i priroda slike

Tokom obeležavanja sto godina od rođenja slikara Petra Lubarde (1907–1974) prošle godine, otvoreno je nekoliko izložbi u Beogradu, a vrh kulturnog i nacionalnog događaja označen je 27. jula (dan umetnikovog rođenja), kada je otvorena reprezentativna postavka slika u Narodnom muzeju Crne Gore na Cetinju. Velika retrospektivna izložba naslovljena „Između slike prirode i prirode slike”, ovog proleća, predstavljena je i u Beogradu, u Muzeju istorije Jugoslavije u Beogradu, a priredili su je beogradski Muzej savremene umetnosti i cetinjski Narodni muzej. Kako je studijska retrospektiva jugoslovenskog slikara Petra Lubarde održana još pre pet decenija (1967) u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu, stogodišnjica umetnikovog rođenja, pa i nove kulturno-političke okolnosti, pravi su povod da se ponovo, iz oštrijeg kritičkog ugla i sa pristojne vremenske udaljenosti od protagoniste i događaja, temeljnije sagleda slikarstvo umetnika promena ievaluiraju njegove paradigmatske vrednosti označene u sintezi tradicijskog i arhetipskog, istorijskog i modernog. Ovaj novi zajednički rad na Lubardinoj izložbi je svakako i dug prema umetniku čiji se opus može sagledati danas, pre svega, u kontekstu crnogorskog i srpskog kulturnog prostora.

Izložbu je koncipirao Petar Ćuković, istoričar umetnosti, koji u svojoj temeljnoj studiji „Svjetlost, kora i skelet svijeta u slikarstvu Petra Lubarde” u hronološkom sledu prati različite slikareve faze, period od oko četiri decenije u kojem su se menjale funkcija predmeta u slici, njena optika, forma, svetlost i boja.

U kontekstu svog autorskog rada, i vremenskom hodu kroz Lubardino delo i njegova problemska čvorišta, Petar Ćuković je formirao (i imenovao) 11 celina, naglašenih segmentima izložbene postavke čiji naslovi, poput njegoševski sudbinsko-dramske stigme, izdvajaju slikareve bitne tačke stvaralačkog zaokreta. U tim bitnim tačkama Lubardinih slikarskih promena Ćuković je, uglavnom, saglasan sa istorizacijom Lubardine slikarske pozicije, njene periodizacije i ocenama koje su izrekli stariji kritičari, Miodrag B.Protić ili Lazar Trifunović.

Prateći vremensko-tematsku nit u ovom razlomljenom kritičarskom pogledu, Ćuković je izdvojio sledećih 11 celina: Mora, Samoća, Logor, Rad/Zid, Zjap, Čvor, Krik, Sev, Epilog i Zločin.

Rane Lubardine slike, nastale tokom treće i četvrte decenije, pripadaju segmentu Mora, a u njima mladi slikar u akademskoj figuraciji crnogorskih predela iskušava svoje slikarsko biće. Enterijeri i mrtve prirode, kao anticipacija nadolazeće nesreće Drugog svetskog rata, osećanja presije i teskobe, pripadaju celini Samoća, a u grupi radova Logor Lubarda kroz crteže predstavlja živo svedočanstvo o svom zatočeništvu u logoru tokom ratnih godina.

Vizuelno-scenska dramatika u Lubardinim radova se vremenom pojačava, a celina Rad, Zid obuhvata drugu polovinu pedesetih, posleratni burni period u kojem je svoj neupadljiv danak socijalističkom realizmu platio i Lubarda (Ustanak, Vagonet, Žetva). To su godine koje provodi u Crnoj Gori i vreme velikih ličnih drama i naglašenih poetskih promena u njegovom slikarstvu.

U segmentu koji je Ćuković nazvao Plod (1947-1948), Lubarda ponovo slika mrtve prirode i mada su bez dubine međuratnog slikarstva, u njima pokušava da oslobodi potez, raščisti i rasvetli paletu.

Celine Zjap, Čvor i Krik pripadaju drugoj polovini pedesetih godina i početku šeste decenije, kada se u Lubardinom slikarstvu dešavaju fundamentalne promene između prostora tradicije, ličnog umetničkog iskustva i vlastitog razumevanja umetničkih procesa svoga vremena. Lubardina fascinacija zavičajnom Crnom Gorom, njenom Kamenom pučinom, Kvrgavom stenom, Zubatom stenom, Durmitorom, Mediteranom ili Žegom – kako je naslovio radove iz tog perioda – grejala je ogromna unutrašnja snaga kulturne baštine (legende, nacionalna epska tradicija, fresko-slikarstvo); noseći temeljno osećanje za dramu sveta i tragizam ljudske sudbine on je gradio svoje delo, a slike Guslar, Boj na Kosovu ili Boj na Vučjem Dolu pravi su primeri ove slikarske snage.

Oko Lubardine antologijske izložbe, otvorene 1. maja 1951. u galeriji ULUS-a,istraživači i kritičari su se složili da je ona prekretnica na nacionalnoj umetničkoj sceni. „Ovom izložbom se ispisuje nova stranica u hronici naše savremene umetnosti”, pisao je tada Protić povodom izložbe. Ona je, pre svega, podsticajan primer relativizacije klasičnih slikarskih postulata – stvarnost, prostor, vreme.To je ujedno najava herojskog perioda Lubardinog stvaralaštva – 1951-1956 – koji je potvrđen i uspehom na međunarodnoj sceni (Sao Paolo, Tokio).

Sa još tri hronološka i problemska segmenta u postavci Lubardinog dela – Sev (1957-1961), Epilog (1962-1967) i Zločin (1968) – Ćuković završava svoju kritičarsku eksplikaciju (opravdano i grubo) zaključujući da je Lubarda negde sredinom šezdesetih naslikao svoju poslednju sliku, pre poslednje naslikane slike. Naime, posle puta u Indiju on je izgubio čarobnu stvaralačku formulu i principe kojima je vladao u modernističkoj poetici svog najzrelijeg perioda. Pod naslovom „Lubarda u umetničkim prilikama pedesetih godina 20. veka” Ješa Denegri, u svojoj studiji, između ostalog, konstatuje da je Lubardino učešće na Bijenalu u Veneciji 1950. bilo prerano, a 1960. godine prekasno.

Uistoriografiji likovne umetnosti 20. vekaPetru Lubardi pripada značajno mesto. Njegovo iskonsko osećanje kamenih pučina Crne Gore i sluh za epsko i dramsko osećanje sveta, sublimiran odnos prema svetu, moć umetničke ekspresije,sugestivna i uzbudljiva slikarska materija kao i spoj nacionalnog sa univerzalnim i autentičnim, animirali su značajne istoričarske i kritičarske afirmativne dispute sa domaće i internacionalne scene. To su i najbolji primerci radova iz muzeja prikazani na izložbi u Beogradu potvrdili.