Čelebonovićev sluh za boju

Lična i profesionalna istorija Marka Čelebonovića imala je tri prostorna i društvena epicentra ‒ Beograd, Pariz i Sen Trope, piše istoričarka umetnosti Nevena Martinović. Upravo je broj tri u vezi i sa izložbama koje su pred publikom u Beogradu (Galerija SANU do 30. januara i Galerija Rima do polovine januara) i Kragujevcu (Galerija Rima do 13. decembra) – sve tri posvećene su stvaraocu čijim imenom počinje ovaj tekst. Iako navedene postavke ne baštine te epicentre ni u pomenutom redosledu, a ni po opciji grupisanja dela koja su u njima stvorena, one nude nešto još bolje. Na poseban način pružaju sinkretistički, ali i umešno sekvenciran pogled na stvaralački opus ovog slikara, predavača i akademika, jednog od onih koji su obeležili našu umetničku istoriju, učenika čuvenog Antoana Burdela, koji je svoj jedini atelje nasledio u Parizu od druga dva velikana, Aleksandra Arhipenka i Alberta Đakometija.

Budući da je reč o velikom retrospektivnom projektu, razuđenom u dva grada i tri prostora, u kojem učestvuju četiri autorke (dr Lidija Merenik, dr Ana Bogdanović, Nevena Martinović i Sofija Milenković), jedini način da posetioci na najbolji način dožive Čelebonovića jeste taj da odvoje vreme i posete sva tri mesta. Vredi truda jer je poslednja izložba njegovih radova sličnog karaktera održana u Beogradu davne 1977. Posebno je važno da remek-dela koja mogu da se vide dolaze iz Narodnog muzeja, Muzeja savremene umetnosti Beograd, Umetničke zbirke SANU, Galerije Doma vojske u Beogradu, Spomen-zbirke Pavla Beljanskog u Novom Sadu i Narodnog muzeja u Kraljevu, dok su tu i kapitalna ostvarenja iz porodične zaostavštine i privatnih kolekcija. Mnoga nisu viđena nikada.

Sveobuhvatan pregled u Galeriji SANU

U prostoru koji je za ovu priliku posebno fizički segmentiran, nalaze se radovi iz svih razdoblja umetnikovog stvaralaštva – od slika iz sredine dvadesetih godina 20. veka, zatim prepoznatljivih masteržanrova iz tridesetih, preko posleratnih u kojima je kulminirao Čelebonovićev „apsolutni sluh za boju”, do onih nastalih u poslednjoj deceniji njegovog života. Središte pripada delima iz četvrte decenije, zahvaljujući kojima je svrstan u najznačajnije slikare srpskog međuratnog modernizma i taj deo idejno je zasnovan na studiji dr Ane Bogdanović, za koju je autorka dobila Nagradu „Lazar Trifunović”. Jedan mini-segment čini „izložba unutar izložbe”, čiji je autor dr Lidija Merenik, a to su Čelebonovićevi autoportreti koji su premijerno sada izloženi kao celina i kojima počinje izložba. Drugi je posvećen zenitu, takozvanim „belim slikama”, kojima se u zasebnoj prostoriji okončava postavka, za njih Nevena Martinović smatra da predstavljaju „potpuno pročišćen prostor slikarevog duha”.

Rani period u Galeriji Rima u Beogradu

Sofija Milenković, mlada istoričarka umetnosti, kojoj je nedavno dodeljena i Nagrada Spomen-zbirke Pavla Beljanskog za master rad posvećen Čelebonovićevom stvaralaštvu, predstavlja nov pogled na njegova dela iz dvadesetih godina 20. veka – na oba galerijska nivoa pred publikom su slike i crteži nastali između 1923. i 1930. godine.

– Ovo je i najslabije istražen period, tada je Čelebonović vajanje zamenio slikarstvom, tek počinjući da se služi bojama koje je uzimao od svoje supruge Freni. U ovom dobu dešava se i prva velika promena u njegovoj poetici, počinje da slika ono što postavlja i vidi ispred štafelaja, a što će prožimati i ostatak njegovog rada – kaže za naš list Nevena Martinović.

Ciklus „Kaluđerice” u Galeriji Rima u Kragujevcu

Čelebonovićeve slike i pasteli sa motivom kaluđerica, nastale u Parizu, između 1966. i 1967, zauzimaju važno mesto u njegovom opusu. Nevena Martinović odlučila je da im posveti posebnu pažnju, a ljubitelji umetnosti videće i izuzetnu sliku „U meditaciji” koja se čuva u kolekciji Narodnog muzeja u Kragujevcu.

– Brojčano mali ciklus važan je za drugu promenu u njegovom autorskom pristupu, do koje dolazi u poznom periodu, tada prvi put prestaje da slika pred prizorom, kaluđerice mu ne poziraju, već radi po sećanju. Na nekim delima one se pretvaraju u rascvetane forme koje nisu u velikoj vezi sa njihovim figurama, zapravo su deo njegovog unutrašnjeg sveta, što će biti presudno za ulazak u poslednje stvaralačko razdoblje – zaključuje naša sagovornica.

Od rođenja u Beogradu do smrti u Sen Tropeu

Marko Čelebonović, fotografija iz pedesetih godina (Foto Porodična arhiva)

Rođen je 1902. u Beogradu. Školovao se u Švajcarskoj, studirao pravo i političku ekonomiju u Oksfordu, krajem 1921. u Parizu nastavlja studije prava na Sorboni i diplomira 1922. godine. Paralelno pohađa vajarski kurs kod Burdela na Akademiji Grand Šomijer. Od 1923. bavi se slikarstvom. Prvi put javno izlaže 1925. na Tiljerijskom salonu, prvu samostalnu izložbu priređuje u Parizu 1926. u Galeriji Kampanj Premijer. Premijerno samostalno izlazi pred beogradsku publiku 1937. u Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić”. U Sen Trope odlazi 1925. godine sa porodicom, tu će provesti, sa pauzama, i najveći deo života. Tokom Drugog svetskog rata priključuje se francuskom Pokretu otpora, postaje član tamošnje Komunističke partije, a potom kao komandant Mavarske brigade 1944. učestvuje u oslobođenju Južne Francuske. Ratne aktivnosti završava kao jugoslovenski oficir za vezu pri savezničkom štabu generala Ajzenhauera. Od 1947. do 1959. predaje na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu, u međuvremenu bio je savetnik pri našoj ambasadi u Parizu. Učestvuje na brojnim grupnim izložbama u zemlji i inostranstvu. Izabran je za redovnog člana SANU 1968, dobitnik je brojnih priznanja. Član grupa „Oblik”, „Dvanaestorica” i „Samostalni”. U Sen Trope se vraća 1960, gde i umire 1986. godine.