Vremešne dame prestoničkog graditeljstva s početka 20. veka

Kada je 1904. počela da izlazi „Politika”, prestonica srpske kraljevine uveliko je doživljavala preobražaj. U širem centru gotovo u svakoj ulici ubrzano su nestajala obeležja turske zaostavštine, a nastajala moderna zdanja, građena po uzoru na evropske metropole.

Zgrade poput Železničke stanice ili Starog dvora uveliko su 1904. već krasile glavni grad srpske monarhije, ali baš te godine u centru Beograda uzdiglo se više reprezentativnih zgrada. Neka od tih raskošnih zdanja odnela su bombardovanja srpske prestonice, ali i urbanističke vizije nekadašnjih gradskih otaca. Deo ovih zgrada i pored burne istorije i tepiha bombi kojima su nanošeni ožiljci našoj prestonici, na sreću, preživeo je do danas.

Od kitnjaste zavodnice do svedenog zdanja

Jedno od najpoznatijih zdanja u samom srcu prestonice koje je pred Beograđanima sinulo 1904. sasvim sigurno je zgrada na uglu Knez Mihailove i Čika Ljubine poznata kao palata „Zora”, u kojoj se danas nalazi institut „Servantes”. Početkom 20. veka podignuta je na placu gde se, kako se navodi u knjizi „Beograd 1930 – 2009” autorke Aleksandre Banović, do tada nalazila jednospratna zgrada braće Popović. Zdanje koje je nasledilo tu zgradu i koje se i danas nadvija na uglu dve ulice kao poslovno-stambeni objekat podignuto je prema projektu arhitekte Milana Antonovića. Ali, zgrada koju danas vidimo dosta je drugačija od one pre 115 godina jer, za razliku prvobitne kitnjaste fasade sa balkonima na prednjoj strani i bočnoj ka Knez Mihailovoj, danas je to svedena i prilično ogoljena fasada. Nekada, ona je u prizemlju bila pokrivena kamenim tesanicima, a otvori su bili polukružni. Na glavnoj fasadi u prizemlju bila su tri takva otvora, a na bočnim po četiri pravougaona i svi su se spuštali do zemlje. Na prvom spratu i ranije su postojala po tri pravougaona otvora i kroz njih se izlazilo na balkon sa ogradom od kovanog gvožđa. Balkon, koga danas nema, nekada je držalo šest masivnih, dekorativnih konzola. Na drugom spratu, terasa je bila samo oko centralnog otvora. Spratni deo fasade krasila je i bogata dekorativna plastika. Atraktivnosti zgrade doprinosio je i masivan krov čiji su obod oivičavali fasadni ukrasi, a u centru se nalazio veliki časovnik.

Palata „Zora” veliku rekonstrukciju i dogradnju doživela je već 1930. godine i to za potrebe francuskog osiguravajućeg društva „Nacional”. Već 1937. usledila je nova rekonstrukcija kada su dograđeni treći i četvrti sprat. Tada je fasada preuređena u duhu moderne. Palata je izgubila dekorativnu plastiku i prvobitan sjaj.

Od tada do danas brojni građani, arhitekte i drugi stručnjaci apeluju da se zdanju na uglu dve centralne ulice vrati izvorni izgled, ali bez uspeha.

Trag Milana Antonovića i u Gračaničkoj

Žitelji prestonice i turisti sa autorskim potpisom Milana Antonovića nešto bolje danas mogu da se upoznaju u Gračaničkoj ulici gde se na broju 16 nalazi kuća trgovca Dimitrija Živadinovića. I ona je sagrađena 1904. godine po Antonovićevom projektu kao poslovno-stambena zgrada – sa prostorom za trgovinu hartijom u suterenu i prizemlju i stambenim prostorijama na spratu. Zgrada je spomenik kulture, urađena je u duhu secesije, stila koji je, kako se ističe u Katalogu nepokretnih kulturnih dobara na području Beograda, kao novinu Antonović unosio početkom 20. veka u arhitekturu prestonice. Ulazni hol oslikao je poznati dekorativni slikar Dragutin Inkiostri. Na ovom zdanju dva sprata su dozidana polovinom dvadesetih godina po projektu arhitekte Samuela Sumbula, ali u ovom slučaju prvobitni izgled objekta nije značajno promenjen.

Kuće po projektu prve žene arhitekte

Nije samo Antonović bio plodonosni arhitekta u oblikovanju nove panorame Beograda u prvim godinama 20. veka. To je bila i Jelisaveta Načić. Njen rad danas se prepoznaje po Crkvi Aleksandra Nevskog i školi „Kralj Petar Prvi”, ali ona je projektovala i više privatnih kuća. Jedna knjižara Marka Markovića u Gospodar Jovanovoj ulici izgrađena je u duhu akademizma kao ugaona, prizemna porodična kuća sa baštom.

Manje prepravke, u toku kojih se vodilo računa da se očuva autentičnost objekta, urađene su 1936. prema nacrtima inženjera Jana Švejkara. Ova kuća je 2013. proglašena spomenikom kulture.

– Kuća knjižara Marka Markovića predstavlja značajno autorsko ostvarenje prve žene arhitekte u Srbiji i jedini sačuvani primer porodične kuće iz tematski raznolikog stvaralačkog opusa autorke. Arhitektonskim i urbanističkim konceptom i lokacijom na prostoru Dunavske padine svedoči o istorijskom kontinuitetu organizovanog gradskog života. Ona je i autentičan primer građanske kuće s početka 20. veka – ukazuje se u Katalogu nepokretnih kulturnih dobara.

Kao još jedna kuća koja se u beogradskoj panorami pojavila 1904, a čiji autor je takođe Jelisaveta Načić, navodi se i kuća Božidara Krstića u Đure Daničića.

I ugao Pariske i Gračaničke ukrašen 1904.

Pariskom ulicom prolaze mnogi, ali malo ko primeti njenu posebnost, odnosno kako idu brojevi – na istoj strani naizmenično se ređaju neparni i parni brojevi. A, tamo gde Pariska zavija ka Gračaničkoj, kako se navodi u hronikama posvećenim beogradskom graditeljstvu, nalazi se još jedna zgrada koja je Beograd ukrasila 1904, jednospratnica za koju je projekat uradio Dragutin Đorđević. Jedina nedoumica je da li je reč o kući koja se vodi na Parisku 12 ili o jednospratnici do nje u Gračaničkoj 1. Jer, dok se kao zdanje koje je prema Đorđevićevom projektu podignuto 1904. u knjizi Aleksandre Banović navodi ono u Gračaničkoj, u tekstu Aleksandra Božovića posvećenom kući Marka Stojanovića i drugim zdanjima u Pariskoj, kao Đorđevićevo delo iz 1904. pominje se susedna, kuća Mihajla Milovanovića u Pariskoj 12.

Jednospratnica kod zgrade sa zelenim pločicama

U niz zgrada u najužem centru 1904. ušuškala se i jednospratnica na adresi Uzun Mirkova 7. I dok su jednog od njenih najbližih suseda nekada velelepni hotel na uglu Pariske i Uzun Mirkove osakatile bombe u Drugom svetskom ratu, zgrada na broju 7 i dalje je ukras grada. Na prvi pogled, iako joj je fasada očuvana, ona ne upada u oči jer je skrivena u zgradi sa zelenim pločicama, odnosno zgradi trgovca Stamenkovića iz 1907. Kako stoji u knjizi Aleksandre Banović, jednospratnica iz 1904. podignuta je na mestu nekadašnje „Gušančeve kafane”.