Turskog porekla, a poštuju Stari zavet

Već šest stoleća dva naroda turskog porekla – Karaimi/Karaiti i Tatari – žive na Pribaltiku na teritoriji današnje Litvanije, dajući posebnu draž etnografskom pejzažu ovog regiona. S obzirom na jezičke karakteristike i etnogenetske posebnosti i jedni i drugi vode poreklo od najstarijeg turskog plemena – Kipčaka (tako imenovani u turskoj književnosti).

Istorija litvanskih Karaima počinje 1398. kada je po tradiciji veliki knez Litvanije, Vitautas Veliki (vladao od 1392. do 1430) nakon jednog od svojih vojnih pohoda protiv mongolske Zlatne horde, preselio sa Krima u litvanski Trakai 383 karaimske porodice (vojnika i civila) kao i nekoliko hiljada Tatara. U narednim decenijama bilo je još ovakvih preseljavanja kako bi se naselili opustošeni krajevi zemlje, razvila trgovina, izgradili zamkovi i fortifikacijski objekti.

Prvobitno su Karaimi naseljeni u (Novom) Trakaiju u tadašnjoj prestonici Litvanije (25 kilometara od Viljnusa). Uglavnom su obavljali službu vladareve lične garde. Uživali su narodnosno-versku autonomiju sa pravom na izbor svog narodnog vožda, kao i na gradnju svojih bogomolja.

Trakai je bio i ostao administrativni, kulturni i ekonomski centar Karaima u Litvaniji. U sovjetsko vreme karaimska kenesa u Trakaiju je bila jedina otvorena bogomolja u kojoj su se Karaimi mogli moliti u čitavoj Evropi. Danas se broj litvanskih Karaima sveo na samo 257, od kojih je 32 dece ispod 16 godina dok ih je na primer 1959. bilo 423. Računa se da danas na svetu ima oko 3.700 Karaima koji žive u Litvaniji, Rusiji, Poljskoj i Ukrajini.

Njihova religija – karaizam – zasniva se na prihvatanju originalne i izvorne dogme Starog zaveta i ne dozvoljava nikakve interpretacije ili tumačenja. Interesovanje evropskih lingvista i filologa za proučavanje karaimskog jezika, još od početka 17. veka uglavnom se svodi na činjenicu da Karaimi čitaju Stari zavet na hebrejskom i karaimskom (turskom) jeziku koji je pisan alfabetom čije su grafeme pozajmljene iz poljskog, litvanskog, pa čak i grčkog (dve) sistema pisanja. Dakle, reč je o latinici, a ne o arabici, a rečenice se čitaju sleva nadesno. Jezik Karaima, prema opštoj genealoškoj klasifikaciji pripada grupi turskih jezika.

Može se zaključiti da današnji Karaimi/Karaiti predstavljaju jednu od najzanimljivijih etno-religijsko-jezičkih manjina u čitavoj Evropi.

Dr Vladislav B. Sotirović,

Viljnus