Sretenjski ustav – temelj moderne države

Sutra, 15. februara, navršavaju se 184 godine od donošenja Sretenjskog ustava. Ovaj ustav je, uz sve svoje prednosti i mane, označio prekretnicu u političkom razvoju Srbije. Predstavljao je temelj nastanka moderne srpske države, uvažavajući tekovine velikih evropskih revolucija, pre svega francuske, ali i osobenosti političkih prilika u našoj zemlji.

Termin „Srpska revolucija” obuhvata period nacionalne istorije koji je započet Prvim srpskim ustankom 1804. godine, a okončan donošenjem Sretenjskog ustava 1835. godine. Smatra se da potiče od nemačkog istoričara Leopolda fon Rankea, koji je u istoimenom delu (Die serbische Revolution) obuhvatio period od podizanja Prvog srpskog ustanka, pa do 1829. godine, kada je izdao knjigu. Danas „Srpska revolucija” podrazumeva dva perioda, ratni i mirnodopski. Ratni period obuhvatio bi Prvi srpski ustanak, Hadži Prodanovu bunu i Drugi srpski ustanak, a mirnodopski vreme apsolutističke vladavine kneza Miloša Obrenovića od 1815. godine do donošenja Sretenjskog ustava 1835. godine.

Opšteprihvaćeno je stanovište da je povod za donošenje prvog srpskog ustava predstavljala apsolutistička vladavina kneza Miloša. Naime, nakon Drugog srpskog ustanka, narod je postao nezadovoljan samovoljom srpskih činovnika, teškim kulucima, nemogućnošću učešća u vlasti i pravnom nesigurnošću u zemlji. Kulminacija tog nezadovoljstva ispoljila se podizanjem Miletine bune, u kojoj su zajedno učestvovali starešine i narod. Njen značaj je utoliko veći ako se ima u vidu da je to bila prva buna protiv srpske uprave, odnosno srpskog kneza. No, i Milošev odgovor na nju bio je mudar, državnički. Prema Kunibertovim svedočanstvima, Miloš je oprostio vođama zavere, priznavši da je i on grešio, te je zajedno sa njima otišao u crkvu, gde se zakleo da im je oprostio, a oni njemu na pokornost i vernost. Buna je ugušena, a narodu je obećan ustav.

U naučnim krugovima sve je prisutnija teza da Sretenjski ustav ne predstavlja rezultat Miletine bune, već da je knez Miloš o njemu razmišljao duži vremenski period. U prilog ovoj tezi ide i činjenica koju iznosi Nil Popov – da je još od 1829. godine knez Miloš dao nalog Dimitriju Davidoviću i Stefanu Radičeviću da otpočnu rad na pripremi i izradi nacrta ustava. Takvog je mišljenja i profesor Pravnog fakulteta u Beogradu Sima Avramović, koji navodi da su u Arhivu Srbije pronađena dva neobjavljena ustavna predloga iz 1831. godine, ali i pismo francuskom diplomati Boa le Kontu iz 1834. godine, kao i njegov odgovor knezu Milošu.

Zadatak pisanja ustava Miloš je poverio Dimitriju Davidoviću, Srbinu iz Austrije. On je u veoma kratkom periodu napisao ustav po meri kneza i naroda. Međutim, njemu se zameralo to što je Sretenjski ustav napisan tako što je u najvećoj meri bio inspirisan tekovinama francuske revolucije. Brojni autori ističu da je on u tom trenutku bio nerealan, ističući Davidovićevo nepoznavanje tadašnjih prilika u Srbiji. Drugi, pak, poput Siprijena Robera, smatraju da je Sretenjski ustav „francuski rasad u turskoj šumi”, te da je kao takav neodrživ.

Prema načinu donošenja ustava, Sretenjski ustav možemo okarakterisati kao oktroisani. To znači da je on podaren od vladara, u ovom slučaju od kneza Miloša. Međutim, u srpskoj pravnoj literaturi je u velikoj meri prihvaćen stav da ovaj ustav zapravo nije došao od vladaoca, nego je izvojevan od naroda nakon Miletine bune. Ovakvo stanovište preispituje profesor Avramović.

Tekst Ustava činilo je 14 glava i 142 člana. Sadržao je odredbe o organizaciji vlasti i o pravima građana. Na samom početku Ustava, u članu 5, proglašeno je načelo podele vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku. Međutim, u Ustavu je bilo predviđeno da knez i Državni savet budu organi zakonodavne i izvršne vlasti, odnosno Državni savet je imao uticaja i u sudskoj vlasti, kao sud trećeg i poslednjeg stepena (član 78). Narodna skupština bila je predviđena kao organ savetodavnog karaktera, budući da nije dobila učešće u zakonodavnoj vlasti. Ove činjenice jasno govore da načelo podele vlasti (ipak) nije bilo sppovedeno.

Međutim, ono što ovaj ustav izdvaja od mnogih i stavlja ga u rang najmodernijih ustava tog doba, jeste glava 11, nazvana „Obštenarodna prava Srbina”. Njom su garantovana politička i lična prava građana, čije su vrednosti prepoznate iz francuske i belgijske ustavnosti.

Međutim, Sretenjski ustav nije bio po meri velikih sila. Ukinut je nakon svega šest nedelja.

Doktorand na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista