Gondola – tema za opštinski ili gradski referendum

Švajcarci su odbacili uvođenje obaveznog osnovnog prihoda za sve svoje građane, rekli „ne” ukidanju TV pretplate i izgradnji minareta, izglasali gašenje stranih sajtova za kockanje, a na referendumu se čak bavili i kravljim i kozjim rogovima. Kao rogovi u vreći su protivnici i zagovornici podizanja gondole Ušće – Kalemegdan i proširenja pešačke zone u centru Beograda. To se, verovatno, neće promeniti ni posle eventualnog referenduma koji najavljuje Marko Bastać, predsednik opštine Stari grad.

– Podizanje gondole i proširenje pešačke zone teme su za opštinski referendum jer je reč o projektima od neposrednog interesa za građane Starog grada. Sprovođenjem ovih projekata direktno se utiče na kvalitet života i ostvarivanje najosnovnijih ljudskih i Ustavom zagarantovanih prava građana naše opštine i samim tim postoji potreba da se oni o istim izjasne – objašnjava Bastać.

Uporište za neposredno izjašnjavanje građana njegove opštine Bastać je našao u Statutu Starog grada. On se poziva na članove koji propisuju „da gradska opština Stari grad obavlja i poslove od neposrednog interesa za građane”… predviđaju da „Skupština gradske opštine može na sopstvenu inicijativu ili na inicijativu Veća gradske opštine odlučiti da raspiše referendum većinom glasova od ukupnog broja odbornika”.

Raspisivanje referenduma ne isključuje ni Statut grada čije odredbe ne bi trebalo da budu u koliziji sa statutima gradskih opština. One u primeru Beograda nisu jedinice lokalne samouprave i imaju sužene nadležnosti u odnosu na druge opštine u Srbiji. Ali, u Statutu grada nije precizirano da li referendum za ono što je u nadležnosti prestonice, kao što su gradnja gondole i proširenje pešačke zone, treba da organizuje opština ili grad. Najviši akt grada jasan je u delu u kojem propisuje da se referendum raspisuje za celu teritoriju prestonice i da se tim poslom bavi prestonički parlament.

I Zakon o glavnom gradu daje smernice za referendum koji može da raspiše parlament grada, ali ne i skupštine opština. Kada je reč o izjašnjavanju žitelja 17 gradskih opština, tu je precizniji gradski Statut. On jednim svojim članom predviđa da građani učestvuju u vršenju poslova opštine, posredstvom izabranih odbornika, građanske inicijative, zbora građana i referenduma.

Opštinski referendum detaljnije je objašnjen statutom opština. Starogradski kaže da je „opština dužna da raspiše referendum na delu teritorije gradske opštine o pitanju koje se odnosi na potrebe, odnosno interese stanovništva dela teritorije ako je lista potpisnika zahteva za raspisivanje referenduma sastavljena u skladu sa zakonom i ako je istu potpisalo najmanje 20 odsto birača sa dela teritorije gradske opštine za koju se traži raspisivanje referenduma…”

Za Bogoljuba Milosavljevića, profesora Ustavnog prava na Pravnom fakultetu Univerziteta „Union”, podela nadležnosti poslova između grada i njegovih opština ključna je za to ko i o kojim pitanjima može da organizuje direktno izjašnjavanje građana. Da li na isti način tumače Statut nadležni u gradu i kako komentarišu to što opština namerava da uradi, nisu odgovorili na „Politikina” pitanja.

– Ako je izgradnja gondole u nadležnosti grada, ne može opština Stari grad o tome da raspisuje referendum jer on ne bi imao pravni učinak niti bi bio obavezujući. Ali ukoliko građani iz bilo kojeg dela Beograda traže od grada referendum o tom ili nekom drugom projektu i prikupe 10 odsto potpisa birača od ukupnog biračkog tela Beograda, grad je dužan da im to omogući. Takav referendum bio bi legitiman i obavezujući – tvrdi Milosavljević.

Da izjašnjavanje građana o temama koje su važne za njihov svakodnevni život ne bi trebalo da bude sporno smatra Zoran Alimpić, dugogodišnji odbornik u gradskom parlamentu.

– Referendumsko izjašnjavanje, ako su ispunjeni svi Statutom predviđeni uslovi, mogli bi na primer da zatraže stanovnici Obilićevog venca, Gračaničke i Studentskog trga... o tome da li motorna vozila treba da se kreću kroz staro jezgro grada. O tom pitanju se ne odlučuje na skupštinama grada ili opštine, a to nije uređeno ni urbanističkim planom. Režim saobraćaja je u nadležnosti sekretarijata koji je deo Gradske uprave. Zato ima smisla referendum na ovu temu jer je uprava servis građana, a oni takođe mogu da učestvuju u upravljanju gradom nezavisno od odbornika i činovnika – izričit je Alimpić sugerišući da bi poput Švajcarske i gradovi i opštine u Srbiji trebalo da steknu naviku da raspisuju referendum o pitanjima važnim za svakodnevni život.

Vođen upravo tim, Bastać napominje da će Stari grad referendum po svaku cenu da sprovede, kako bi saznali šta građani misle o projektima.

– Ti projekti su duboko štetni za Stari grad, ali i za prestonicu. Neću da dozvolim zamenu teza. Dakle, nije tema da li mi sa kašnjenjem raspisujemo referendum, već je tema to što gondola, odnosno žičara koju pokušavaju da naprave na Kalemegdanu nije predviđena GUP-om – napominje Bastać.

Da je pažljivije čitao strateški plan Beograda, Bastać bi uvideo da GUP ne zabranjuje gondolu, a da zakon dozvoljava referendum o projektima koji su već započeti.

– Referendum ima smisla raspisivati i za projekat koji je u toku. Ovakvo izjašnjavanje ima jaču pravnu moć od skupštine i odluka sa referenduma može da poništi skupštinsku odluku, ali ne i suprotno – kaže Milosavljević.

Švajcarci su to odavno uvideli i referendum doživljavaju kao dobar dan i zbog toga što doprinosi građanskom razumevanju sopstvene uloge u društvu. Takva direktna demokratija stvorila je sistem u kojem se tamošnji političari, za razliku od srpskih kolega, plaše da njihove odluke referendumom mogu biti odbačene i zato paze šta rade. 

Odluka obavezujuća, skupština je ne može staviti van snage

Zakon o lokalnoj samoupravi ne uređuje pitanje referenduma za gradske opštine, već je to pitanje statuta grada koji može da predvidi ovlašćenja skupštine gradske opštine za sprovođenje referenduma, navodi Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave u pisanim odgovorima „Politici”.

– Ako su rešenja u statutu grada takva da po analogiji sa Zakonom o lokalnoj samoupravi daju ista ovlašćenja gradskim opštinama kao što zakon daje jedinicama lokalne samouprave, onda bi se na isti način primenila pravila za sprovođenje referenduma kao što to uređuje Zakon o lokalnoj samoupravi za opštine i gradove – ističu u ministarstvu i dodaju da je prema tom zakonu odluka doneta referendumom u lokalnoj samoupravi ona za koju se izjasnila većina građana sa biračkim pravom na teritoriji opštine koja je glasala, pod uslovom da je glasalo više od polovine ukupnog broja građana.

– Odluka doneta na referendumu je obavezna, a skupština lokalne samouprave je ne može staviti van snage, niti izmenama i dopunama menjati njenu suštinu u periodu od godinu dana od dana donošenja odluke – navodi resorno ministarstvo.

Švajcarci i Šapčani kao inspiracija

Ideja o referendumu nije novina za Marka Bastaća. Njegovim „Čuvarima Starog grada” upravo Švajcarci, ali i Šapčani bili su inspiracija kada je reč o uvođenju ove prakse. Uoči gradskih izbora 2018. „Čuvari” su predstavili plan za Beograd. U njemu je kao jedna od stavki navedeno i to da se u praksu prestonice uvedu referendumi na kojima bi građani odlučivali o bitnim temama.