Odakle potiču Albanci

U zvaničnim naučnim krugovima danas postoje dve struje koje zastupaju oprečna mišljenja u vezi sa etničkim poreklom Albanaca, tj. kako oni sami sebe nazivaju – Šćipetara: 1) ili da vode direktno poreklo od (preživelih i neasimilovanih) balkanskih starosedelaca Ilira (nakon seobe Slovena na Balkan), 2) ili da su balkanski Albanci poreklom sa Kavkaza (dakle došljaci, a ne starosedeoci).

Sa kvalitativno-metodološke tačke gledišta, ova druga („kavkaska”) teorija ima više naučnih osnova, jer je zasnovana na bar nekim istorijskim izvorima, od kojih je bar jedan jako pouzdan (vizantijski istoriograf Mihailo Ataliota), za razliku od prve („ilirske”) teorije (čiji su inače najvatreniji pobornici upravo Albanci, iz sasvim razumljivih političkih razloga).

Naime, zasigurno se zna u istorijskoj nauci da je u antičkim vremenima (npr. za vreme Aleksandra Makedonskog) postojala zemlja Albanija na Kavkazu, čiji je vladar doneo darove Aleksandru kada je ovaj prolazio severnim Iranom goneći persijskog kralja Darija III. Ipak, ključni srednjovekovni istorijski izvor koji nam govori o dolasku Albanaca na Balkan je vizantijski hroničar i državni službenik Mihailo Ataliota, koji je opisao vizantijsku povest od godine 1034. do 1078.

Prema pisanju Mihaila Ataliote (Michael Ataliota, Corpus Scroptorum Historiae Byzantinae, Bonn: Weber, 1853, str. 18), vizantijski zapovednik Sicilije Đorđe Manijak, u nameri da silom zauzme Carigrad i otme carski presto, krenuo je 1043. godine sa svojom vojskom, u kojoj su bili i sicilijanski Albanci (prethodno naseljeni na Siciliji sa Kavkaza od strane Arapa) sa ženama i decom. Nakon vojnog poraza od strane legitimnog carskog zapovednika kod Dojranskog jezera sicilijanski Albanci su zamolili lokalne Srbe da im dozvole da se nasele u obližnjim planinama, što su im ovi i dopustili. Tako su se, prema ovom vizantijskom izvoru, kavkasko-sicilijanski Albanci (na turskom Arnauti – „oni koji se nisu vratili”) naselili u oblasti severoistočno od grada Elbasana uz dozvolu tadašnjih vizantijskih vlasti. Ovu „kavkasku” teoriju o poreklu balkanskih Albanaca potvrđuju i neki albanski istoričari, kao što je to slučaj u knjizi: Stefang Pollo, Arben Puto, The History of Albania, London: Routledge & Kegan, 1981, str. 37.

Albanski jezik se u istorijskim izvorima prvi put pominje kasno: tek 1285. godine, kao „lingua albanesesca”, u jednom dubrovačkom rukopisu. Ipak, da se etnonim Albanci ne mora vezivati samo za danas nam poznate Albance/Šiptare/Arbanase, govore nam vizantijski izvori iz 9. veka u kojima se etnonimom „Albani” („Albanoi”) nazivaju slovenski (srpski) stanovnici iz okoline grada Drača. Albanci, naravno, ovaj etnonim direktno vezuju za sebe samo zbog slučajne jezičke sličnosti. Uostalom, sve što je „belo” („alba”) ne znači automatski i da je albansko u etnografskom smislu geneze ovog naroda. Po toj logici, glavni grad Srbije je albanskog porekla samo zato jer je „beo” u svom nazivu.

Sasvim je razumljivo zašto albanska albanologija odbacuje „kavkasko”, a govori samo o „ilirskom” poreklu Albanaca – pored etničkog, želi se zacementirati tapija nad Kosmetom (čiji su toponimi skoro isključivo slovensko-srpski) i na osnovu navodnog starijeg albanskog povesnog prava u odnosu na Srbe pred međunarodnom naučnom javnošću. Ipak, „kavkaska” teorija o etnogenezi Albanaca ima jednu (ali naučno vrednu) prednost u odnosu na „ilirsku” teoriju: zasnovana je na najmanje jednom direktnom verodostojnom istorijskom izvoru (postoji još osam drugih), dok se teorija o „ilirskom” poreklu Albanaca ne zasniva ni na jednom jedinom direktnom povesnom istočniku, već isključivo na konstrukcijama nategnutih lingvističko-etnografskih hipoteza.

Istoričar i politikolog, Vilnjus, Litvanija

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista