Kulturno nasleđe kao potencijal

Priobalja reka s bogatim kulturnim nasleđem gradova duž njihovog toka najčešće su sa statusom zaštićenih lokaliteta, a neretko i s dodeljenim statusom lokaliteta pod zaštitom Uneska. Neki od takvih lokaliteta su „Priobalje Sene i Pariz”, „Priobalje Dunava sa zamkom na Budimu”, „Gornja središna zona reke Rajne”. Srbija poseduje značajno nasleđe u priobalju Dunava, koje se svakako može posmatrati i kao jedinstvena celina duga više od 200 kilometara, počevši od tvrđave u Baču, Petrovaradinu, Beogradu, Smederevu, Ramu, Golupcu, pa sve do tvrđave Fetislam na Dunavu.

Dobar komparativni primer za dobijanje statusa zaštićene ambijentalne celine je priobalje gornjeg središnjeg toka Rajne, gde se nalazi veliki broj spomenika kulture baš poput našeg priobalja Dunava, koji su upravo i bili razlog za dobijanje statusa nasleđa pod zaštitom Uneska.

U slučaju uspostavljanja zaštite priobalja Dunava kroz Srbiju, posebno uvažavajući činjenicu da Dunav od izvora do ušća u Crno more u svom toku povezuje deset država, turistička ponuda Srbije na taj način bi bila ozvaničena, a turisti bi mogli da uživaju u prirodi, ali pre svega u bogatom nasleđu starih utvrđenih gradova duž pomenutog toka. Današnji odnos prema uspostavljanju odnosa prema potencijalima gradova na takvim rutama svakako je usmeren ka omogućavanju maksimalnog užitka za turiste, kojima se tokom obilaska, koji neretko traje više dana, mora obezbediti adekvatna infrastruktura, što podrazumeva brz i efikasan transport, smeštajne kapacitete, ali i minimum uslova, kao što su javni toaleti.

O kakvim je potrebama i mogućnostima za intervencije reč može se zaključiti na primeru lokaliteta pod zaštitom Uneska „Priobalje Dunava i zamak na Budimu”, na kojem je, u skladu s upravo navedenim potrebama, lanac hotela „Hilton” dobio mogućnost za izgradnju hotela upravo usred lokaliteta svetske baštine i u neposrednom okruženju velikog broja zaštićenih objekata iz različitih perioda mađarske istorije. Kad je reč o odnosu ambijenta i nove arhitekture na primeru Budima, primetno je da je dogradnjom dominikanskog manastira, uz pažljivi izbor boja, uklapanja nagiba krovnih površina i otvora, nova fizička struktura adekvatno interpolirana uz pre svega dobijanje mogućnosti za funkcionalno unapređenje zone, u ovom slučaju sa uslugama i smeštajnim kapacitetima koji su povećali, a ne umanjili atraktivnost lokaliteta pod zaštitom Uneska.

Pored smeštajnih kapaciteta, drugi, svakako ne manje značajan problem, u zonama zaštite jeste kako prevesti turiste do zaštićenih lokaliteta i nazad, posebno kada su lokaliteti na uzvišenjima, poput niza gradova u priobalju Rajne. Ovaj problem u savremenoj urbanističkoj i zaštitarskoj praksi često se rešava postavljanjem sistema žičanog vazdušnog prevoza sa gondolama. Primer jednog takvog uspešno realizovanog sistema jeste Koblenc, grad koji je postavio žičaru u zoni Uneskove svetske baštine, pre svega sa ciljem olakšavanja transporta turistima koji putuju Rajnom, a žele da posete tvrđavu u Koblencu, uz istovremeno smanjenje zagađenja vazduha od autobusa, kojima su se turisti pre izgradnje žičare prevozili do lokaliteta.

Da bi Srbija dobila svoju celinu u priobalju Dunava pod zaštitom Uneska, svakako je potrebno pokrenuti inicijativu, uz izradu potrebne dokumentacije, koja bi nesumnjivo doprinela promociji Srbije i njenog kulturnog nasleđa. Do proglašenja priobalja zaštićenom zonom sa statusom pod svetskom zaštitom, svaka izgradnja u zaštićenim zonama mora proći urbanističke i zaštitarske protokole, koje u Srbiji najčešće ne prate specijalizovane studije koje mogu pokazati njihove benefite pre ulaska u proces planiranja i izgradnje. Obaveznost izrade pratećih studija kao sastavnih delova urbanističko planske dokumentacije, mora se naći u Zakonu o planiranju i izgradnji, i to ne kao opcija, već kao potreba, pre svega da bi se izbegao svaki eventualni konflikt, nastao zbog nedovoljnog sagledavanja potreba i savremenih rešenja, i to kako od strane stručne, tako i od strane laičke, građanske javnosti.

Komparativni primeri možda mogu biti napadani kao loši pristupi, ali ako ih prate pozitivni pokazatelji tokom perioda njihove eksploatacije, onda takve primere svakako treba primenjivati u daljoj praksi. Navedene primere iz ovog teksta prati statistika sa više od 15 miliona putnika prevezenih gondolom u Koblencu, ili više od 100 međunarodnih konferencija godišnje u hotelu „Hilton”, s oko 80 odsto njegove prosečne popunjenosti na godišnjem nivou. Značajno je napomenuti i da je razvojni projekat „Put kulture – Tvrđave na Dunavu” pokrenulo 2010. godine Ministarstvo kulture Republike Srbije i da se realizacija mera tehničke zaštite (rekonstrukcija Golubačke tvrđave) kao dela tog projekta dešava upravo danas, što nam daje nadu da postajemo uređeno društvo, u kojem kvalitetni projekti nastavljaju da se realizuju, bez obzira na to ko je u situaciji da ih u određenom trenutku promoviše.

Treba li žabe gutati? Svakako. I prvo najveću.

Arhitekta i urbanista

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista