Rtanj, novo zaštićeno prirodno dobro

Specifičan reljef sa kupastim vrhom i vrlo strmim padinama, kraške duboke jame, kao i biljka jedinstvena u svetu, neke su od karakteristika planine Rtanj, za koju kažu da je kapija Timočke Krajine. Ove godine proglašena je za Specijalni rezervat prirode „Rtanj” i ta vest prati obeležavanje 71. godine rada Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

Pored Specijalnog rezervata prirode „Rtanj”, među područjima koja će uživati posebnu zaštitu našli su se i spomenici prirode „Tupižnička ledenica” i „Pećinski sistem Samar”. Proglašenjem tri nova prirodna dobra zaštićenim, Srbija trenutno ima 461 takvo područje, koja se zajedno prostiru na 673.850 hektara, što čini 7,61 odsto teritorije naše zemlje.

Rtanj se nalazi u istočnoj Srbiji, u jugozapadnom delu Karpatsko-balkanskog planinskog sistema, a pripada opštinama Sokobanja i Boljevac. Kad se krene auto-putem ka Nišu, između Ražnja i Aleksinca treba obratiti pažnju na planine s leve strane. Nema greške – najatraktivnije što se vidi je Rtanj. Tridesetak kilometara udaljen veliki greben završava se kupom savršenog oblika, koja rasplamsava maštu. Zato ne treba da čudi što baš Rtanj važi za jedinu srpsku planinu na koju su se spustili vanzemaljci, a u planini, koja je, po pričama, zapravo piramidalna građevina prastarih civilizacija, krije se dvorac s blagom. Leteće kugle iznad njega već su postale u pričama uobičajena pojava. Takav kakav je, Rtanj neodoljivo privlači planinare, travare, ekstrasense, naučnike…

Od podnožja do samog vrha Šiljak, na nadmorskoj visini od 1.560 metara, treba savladati uspon, po tvrdnjama mnogih, drugi po težini za osvajanje (posle Suve planine) zbog velikih piramidalnih nagiba. Ali vredi truda, jer se sa vrha vidi nadaleko: Kopaonik, Jastrebac, a kada je vedro – i Avala.

Na vrhu Šiljak nalazi se od 1932. godine kapela, mali mauzolej koji je danas u ruševinama. Priča o zlatu i draguljima u utrobi planine donela je mnogo nevolje ovoj prirodnoj lepotici. Neumorni i neumoljivi tragači za zlatom u nekoliko navrata su dinamitom razrušili kapelu posvećenu Svetom Đorđu, koju je svom mužu Julijusu Minhu, bivšem vlasniku rudnika na Rtnju, na vrhu planine podigla supruga Greta. Priča se da je hiljadu rudara donosilo kamen u znak poštovanja prema vlasniku koji im je, pored posla, obezbedio i stanove, ambulantu, bioskop, omogućio školovanje dece…

Leti su ovde godinama dolazili berači bilja, pre svega zbog nadaleko čuvenog rtanjskog čaja, za koji meštani s ponosom ističu da je bolji afrodizijak od vijagre. U narodu se od davnina koristi za lečenje bronhitisa, astme, kašlja i upale disajnih organa kod dece, kao i u lečenju starih osoba.

Međutim, iz Zavoda za zaštitu prirode Srbije stigla je zabrana branja. Zato što je „muška trava”, koja uspeva samo ovde, zabrinjavajuće proređena. Čupali su je nestručno, iz korena, tako da se sad mora čuvati dok se ne oporavi. Pamti se vreme kada se za sedam sati ubiralo i do 100 kilograma duguljastih travki sa plavičastim cvetovima, ali uz pomoć makaza ili noža. Rtanjski čaj, koji još nazivaju i planinski čubar, vrijesak ili latinski Satureja montana, višegodišnja je žbunasta biljka, koja ne samo da više nigde ne raste, već ne može ni da se gaji.

Spisak područja se nastavlja

Donošenjem Rešenja o zaštiti područja na osnovu studija zaštite koje je izradio Zavod, od kojih je deset područja prošlo javne rasprave, biće znatno povećana teritorija pod zaštitom u Srbiji. Među ovim područjima su Željin, Stolovi, Maljen, Tršić – Tronoša, Borački krš i druga područja, najavljuju iz Zavoda.

U toku 2018. godine urađena je studija zaštite prirode za novo područje Predeo izuzetnih odlika „Planina Cer”, studije zaštite u okviru revizije za četiri zaštićena područja: „Uvac”, „Ovčarsko-kablarska klisura”, „Rajac” i „Takovski grm”, dok je preliminarnim istraživanjima utvrđeno da postoji osnov za zaštitu pet područja, među kojima su i Zlatar, Kanjon reke Crnice, Jezero Ćelije.