Istorijska uloga Čukur-česme

Pre 157 godina, 3. juna po starom i 15. juna po novom kalendaru, dogodilo se ubistvo na Čukur-česmi koje će dovesti do konačnog odlaska turske vojske iz Srbije. Danas o tom događaju svedoči bronzana statua dečaka Save Petkovića „Dečak sa razbijenim krčagom”, autora Simeona Roksandića, podignuta 1931. godine iz sredstava Zadužbine trgovca Tome Vanđela.

U drugoj polovini 19. veka, stanovnici Beograda, Srbi i Turci, vodom su se snabdevali sa česama jer vodovoda nije bilo. Jedna od najpoznatijih bila je Čukur-česma. Turci su bili osioni jer nisu želeli da čekaju red, pa je na česmi često dolazilo do svađa i tuča čiji je povod bila voda, a pravi razlozi netrpeljivost između dva naroda. Tako su juna 1862. godine u sukobu ubijeni mali Sava Petković, srpski žandarmi Sima Nešić i Ivko Prokić, kao i mnogi drugi srpski i turski vojnici. Rat između Srba i Turaka koji je tada usledio postao je glavobolja evropske diplomatije i povod da Srbi konačno isteraju Turke iz Srbije.

Sve je počelo kada su tri turska nizama (vojnika) došla na Čukur-česmu i kada je jedan od njih pokušao da otme dečaku Savi testiju. Dečak je nije dao i turski vojnik ga je ubio. Uprava srpske policije koja se nalazila u susednoj ulici odmah je poslala terdžomana Simu Nešića, posrednika kod turskih vlasti, sa žandarmima da uhapsi ubice. Kako su oni već pobegli u turski garnizon, srpski žandarmi poneli su telo ubijenog dečaka u srpsku policiju. Dok su prolazili pored turske policije, nizami su pripucali na njih i ubili Simu Nešića i žandarma Ivka Prokića. Vest o pogibiji naših ljudi uzbudila je srpsko stanovništvo, a žandarmi su odlučili da osvete dečaka i drugove. Kroz srpski deo grada trčali su ljudi i pozivali da se uzme oružje, trgovci su zatvarali dućane i izlazili na ulice s puškama, a žene i deca napuštali su kuće i odlazili van grada, prema Bara Veneciji jer je van šanca živelo isključivo srpsko stanovništvo.

Srpskoj žandarmeriji priključio se narod s oružjem koje je čuvao u kućama i na juriš su zauzeli Varoš kapiju, a Sava kapiju i Stambol kapiju su porušili. Najžešće borbe su se vodile blizu Varoš kapije, kod džamije i turskog groblja koji su se nalazili odmah pored luteranske crkve. Turci su se, pobeđeni na ulicama, zatvorili u džamiju i tu pružili dug otpor našim žandarmima i narodnoj vojsci koju je predvodio Đoka Vlajković, srpski heroj koji je služio u austrougarskoj, ruskoj i srpskoj vojsci. Imao je samo jednu nogu. Turci su se na kraju predali, a srpska policija ih je sa ženama i decom sprovela u tvrđavu i predala turskoj posadi kako bi zaštitila njihov život.

Kako su neke turske kuće bile opljačkane, srpska žandarmerija je naredila da se sve odnete stvari iz turskih kuća vrate za tri dana. Knez Mihailo je vodio računa da pokaže da Srbija poštuje svoje međunarodne obaveze i da garantuje sigurnost svih građana bez obzira na to da li su srpske ili turske nacionalnosti. To će se pokazati veoma važnim u kasnijim pregovorima jer Turci su svoje međunarodne obaveze grubo prekršili već dva dana kasnije.

Knez Mihailo Obrenović, koga su događaji zatekli u Šapcu, shvatio je da taj sukob može da iskoristi da istera Turke iz Srbije. Odmah je poslao ultimatum Turcima da do osam časova uveče napuste beogradsku varoš. Mudri knez je znao da su evropske sile podeljene oko budućnosti Otomanske imperije i da su se plašile svakog sukoba na Balkanu koji bi mogao da dovede do rata u kome bi neka od velikih sila preuzela teritorije kojima je vladao Carigrad. Knežev cilj bio je da Srbija konačno dobije formalnu nezavisnost iako je zemlja suštinski bila pod srpskom upravom. Na to da je Srbija još bila deo Otomanske imperije podsećali su samo turski vojni garnizoni i deo stanovništva koji su se nalazili u srpskim gradovima.

Dok Srbi mudro koriste sukob, povlače racionalne poteze i pokušavaju da internacionalizuju problem jer su slabiji, Turci 5. juna po starom kalendaru čine kobnu grešku. Turski komandant, željan osvete i ohrabren činjenicom da su se turski građani povukli u tvrđavu i da ih više nema u varoši izmešanih sa Srbima, naređuje bombardovanje Beograda iz 56 tvrđavskih topova.

U bombardovanju je poginulo oko 50 građana i vojnika, izgorelo je 20, a uništeno oko 357 kuća. Srpsko stanovništvo je podiglo barikade za odbranu, iskopavalo rovove i spremilo se za odbranu grada. Bilo je potpuno jasno da više nije moguć suživot Srba i Turaka, a surovo uništavanje Beograda poslužilo je knezu Mihailu da Srbiju predstavi kao žrtvu i da zvanično zatraži da se u spor umešaju velike evropske sile.

Već u toku jula 1862. godine, u Kanlidži, pored Carigrada počeli su pregovori o nezavisnosti Srbije, na kojima su učestvovali Francuska, Engleska, Rusija i Austrija. Tada je doneta odluka da se tursko stanovništvo iseli iz Srbije, pa je u narednih godinu dana zauvek otišlo više od osam hiljada Turaka. Na intervenciju evropskih država zaključeno je primirje koje su potpisali Ašir-paša i srpski ministar Ilija Garašanin, kao i predstavnici stranih sila kao garanti sporazuma. Bila je to prva pobeda kneza Mihaila i on je nastavio da se bori i dalje. Nakon dugih diplomatskih pregovora i borbe, Turci su pristali da predaju gradove na „čuvanje knezu Mihailu”, prvo Beograd, pa Fetislav (Kladovo), Smederevo i Šabac, a zatim i druge.

Godine 1867. knez Mihailo je dobio ključeve Beogradske tvrđave. Tako su Srbi zahvaljujući hrabrosti, odlučnim akcijama i umerenošću prema turskom stanovništvu ali i diplomatskom umeću da potvrde ratne pobede i da iskoriste greške protivnika izvojevali jednu od najvećih pobeda u 19. veku.