Francuzi i Srbi u Prištini

General Šarl Tranije učestvovao je u oslobađanju teritorije Stare Srbije u Velikom ratu. Desetog oktobra 1918. godine u njegovom dnevniku je zapisano: „Prelazim sa glavnim štabom u Prištinu, gde ulazim izjutra na konju.”

Jedanaestog oktobra izjutra ugledne osobe Prištine čekaju na ulazu u svoj grad francuske trupe koje su stigle dan ranije. Tu su Pantić, muktar sa svoja tri pomoćnika, Popić, Šukri-bej, koji je muftija. Tu je i Popović, učitelj koji je i prevodilac, kao i pop, koji se isto tako zove i rabin Levi.

Te večeri general je zapisao: „Priština je grad od 20.000 stanovnika vrlo orijentalnog izgleda sa uskim ulicama, sa malim belim kućama, sa malim dućanima u kojima rade zanatlije sedeći sa prekrštenim nogama.”

Tranije je u svom zapisu okarakterisao važne ličnosti u gradu, zapazio je nošnju različitih rasa, nacija i veroispovesti, bio je dirnut gostoprimstvom, jer „Svi hoće da opšte samo sa Francuzima, čiji je prestiž ogroman i svima se nameće. To su nezaboravni istorijski trenutci.” Nabrojao je sve verske obrede u crkvi, džamiji i sinagogi, pomen poginulima, kojima je prisustvovao i 15. oktobra naglasio je da se ceremonija završava uzvicima „Živela Francuska!”

„Svakoga dana uviđam da Francuska uživa veliki ugled. Muslimansko stanovništvo prihvata našu vlast sa najvećom snishodljivošću. Srbi nas primaju kao oslobodioce otadžbine. Jevreji nas pozdravljaju kao predstavnike zemlje slobode najvećeg stupnja.”

U Prištini je Tranije ostao od 11. do 20. oktobra. Dana 20. oktobra piše „Sve moje trupe napustile su Prištinu, kada je u toku dana stigao vojvoda Stepa Stepanović. Obaveštavam ga o situaciji i predajem mu moje ovlašćenje za ovaj kraj.”

Šarl Tranije je deo svog dnevnika sa Kosova okončao rečima: „Moja je misija najzad završena...”

Preživeli učesnici Prvog svetskog rata, sa Trajkom Dimitrijevićem, predsednikom Podružnice, izdejstvovali su postavljanje spomen-obeležja poginulim drugovima. Na centralnom delu pravoslavnog groblja u Prištini 19. septembra 1984. godine otkrivena je kosturnica i spomen-ploča sa natpisom „Ovde leže posmrtni ostaci srpskih vojnika palih u ratovima 1912–1918”. Odmah pored ove, postavljena je još jedna ploča, sa natpisom na francuskom i na srpskom jeziku: „Večna zahvalnost francuskim ratnicima palim 1918. godine.” Jer, po izjavi grobara onoga vremena Blagoja Terzića, pored kostiju srpskih ratnika pohranjene su i kosti oko 30 francuskih vojnika, uglavnom Senegalaca.

Pisma i susreti na relaciji Priština–Pariz razmenjivani su od 1968. godine. Andre Tranije pisao je svom saborcu Trajku Dimitrijeviću i Voji Paniću.

Potom je maja 1970. godina usledila poseta Prištini sinova generala Šarla Tranijea. Luis, Rene i najmlađi Andre, sa generalovim unukom Vinsentom, želeli su da prođu ratnim putevima svoga oca, da obiđu i posete sve srednjovekovne spomenike Srbije. S velikom ljubavlju prenetom sa oca oni su želeli da vide očeve ratne drugove i svoje prijatelje. Prijateljstvo i dopisivanje sa Andreom Tranijeom trajalo je dok su starine bile u životu.

Delegacija ratnika „Memorijala istočnog fronta” Francuske, koju je predvodio general De Klarans, predstavnik nacionalne unije ratnih veterana i potpredsednik Svetske federacije boraca oba svetska rata, boravila je u Prištini jula 1986. i septembra 1997. godine. U delegaciji je bio i vojni izaslanik francuske ambasade u Beogradu. U novembru 1988. godine povodom obeležavanja potpisivanja primirja i kapitulacije Nemačke u Drugom svetskom ratu, delegacija iz Srbije i sa Kosmeta bila je prisutna u Parizu. Na srpskom vojničkom groblju u Tijeu održana je komemorativna svečanost, a domaćin na prijemu solunskim ratnicima bio je gospodin Luis d’Gastine, unuk maršala Franša d’Eperea, kao zamenik predsednika organizacije ratnih veterana Francuske.

Na proslavi u Parizu Solunci su bili pozvani i prisustvovali ceremoniji 1991. i 1996. godine. „U prisustvu savezničkih zemalja, naša delegacija imala je svoje mesto na počasnoj tribini, neposredno pored same Trijumfalne kapije. Delegaciju u okviru Društva činilo je 26 članova, posebno pozvanih od organizacije ’Memorijala Istočnog fronta’ iz Pariza. Pozdravljajući se sa gostima, g. Žak Širak stisnuo je ruku i devedesetosmogodišnjaku, solunskom ratniku, sanitetskom pukovniku Naumu Đorđeviću”, zapisao je Slobodan Lazić.

Vladika Damaskin održao je parastos i na vojničkom groblju u Tijeu, blizu Pariza, a sveštenici zališe 748 grobova srpskih vojnika koji umreše od zadobijenih rana u ratu za otadžbinu. Dok su dogorevale sveće vijorile su se ratne zastave Grčke, Francuske, Jermenije, Izraela i Srbije, među kojima zastava Dvanaestog pešadijskog puka „Car Lazar”, koja je otvorila vrata za povratak u otadžbinu.

Pri svakom susretu ratni drugovi se sećaju kako su trupe generala Šarla Tranijea za nekoliko dana, u neprekidnoj borbi sa tri puta jačim neprijateljem, prešle oko 140 kilometara i samo oko Skoplja primorale na predaju oko 80.000 Bugara, od kojih 1.500 oficira i tri generala. Oslobođeno je mnogo gradova Makedonije i celo Kosovo.

Svedočenja, susrete, prepisku, brižljivo je sakupljao Slobodan Lazić, sekretar Društva za negovanje tradicija ratova od 1912. do 1918. i objavio u knjizi „Zaborav je velika grehota” 1998. godine.

(Foto:grafiju, razglednicu, ulaska generala Tranijea u Prištinu poseduje jedan kolekcionar.

Danas, posle toliko godina i mnogih dešavanja, o spomen-kosturnici u Prištini brine Francuska. Na jarbolu na našem groblju vijori se francuska zastava.

Pesnikinja, živi u Nišu i Gračanici