Socijalni stanovi

Prva žena arhitekta u Srbiji Jelisaveta Načić projektovala je 1911. godine radničke paviljone u Radeničkoj ulici na dunavskoj strani. Jelisaveta Načić je za života projektovala mnogo značajnije građevine, kao što su Malo stepenište u parku Kalemegdan, OŠ „Kralj Petar Prvi” i Crkva Aleksandra Nevskog na Dorćolu.

Ipak, izgradnja radničkih paviljona, prve zgrade takve vrste na Balkanu, posebno je značajna jer je to predstavljalo početak socijalnog stanovanja u našem gradu.

Socijalni stanovi u Beogradu s početka 20. veka bili su odgovor društva na nedostatak stanova i loš kvalitet postojećih. Na osnovu „Popisa kuća i stanova” koji je 1907. godine uradila Opština grada Beograda tri četvrtine stanova bilo je opasno po zdravlje, a oko tri petine – prenaseljeno. Beograd je sve više rastao pa je krajem 1910. godine imao oko 90.000 stanovnika. Već 1921. Beograd je brojao 112.000 stanovnika, a deset godina kasnije u našem gradu je živelo 260.000 ljudi. Pred Drugi svetski rat grad  je brojao 314.000 stanovnika.

Prema radu Zlate Vuksanović Macure „Socijalni stanovi Beograda u prvoj polovini 20. veka” objavljenom u časopisu „Nasleđe XII”, u Beogradu je 1933. godine bilo 22.000 domova od čega je samo 5.000 imalo solidan komfor, oko 11.000 bilo je upotrebljivo, dok je oko 6.000 ili 27 odsto bilo neupotrebljivo za stanovanje.

Beogradska opština je od 1911. do 1941. godine izgradila 526 stanova za siromašne činovnike i radnike komunalnih službi. Deo zaposlenih inženjera i radnika „Vodovoda” stanovao je u okviru pogona za preradu vode „Makiš” u dve stambene zgrade, dok je u jednom bloku gradskih stanova živelo osoblje Direkcije tramvaja i osvetljenja. Tako je grad Beograd obezbeđivao da stručnjaci važni za proizvodnju vode, tramvaje ili javnu rasvetu, koje je bilo teško naći, imaju motiv da rade za Beogradsku opštinu.

Beogradska opština pomagala je drugim državnim preduzećima u izgradnji socijalnih stanova pa je tako dala zemljište na današnjem Prokopu da Državna železnica – koja je bila veliki investitor, kao i Vojska Kraljevine Jugoslavije – izgradi stanove za zaposlene.

Ministarstvo socijalne politike gradilo je stanove za najsiromašnije stanovnike, bez obzira na to da li rade ili ne, pa su tako izgrađeni Žensko radničko sklonište u današnjoj Knez Miletinoj i Muško radničko sklonište u Miloša Pocerca, a do 1941. godine bilo je gotovo 200 takvih stanova. Dobrotvorka Persida Milenković sazidala je o svom trošku stanove u Kumodraškoj ulici i predala ih beogradskoj opštini pod uslovom da budu besplatno dati na korišćenje „prestoničkoj sirotinji”. To su bili prvi stanovi za siromašne sa kupatilom u svakom stanu jer su do tada kupatila u takvim zgradama bila zajednička.

Bogati industrijalci gradili su radničke stanove za svoje zaposlene.

Beograd se smatrao „radničkim gradom” jer je od 115.000 zaposlenih 71.500 radilo u privredi, od čega svega 6.000-7.000 u velikim preduzećima čiji su vlasnici bili dovoljno imućni da grade radničke stanove. Ostalih 65.000 radilo je u preduzećima sa najviše desetak zaposlenih u kojima se o takvom standardu radnika nije razmišljalo. Zato su efekti „radničke stanogradnje” bili gotovo zanemarljivi iako su vredni pomena.

Prvi radnički stanovi građeni su za radnike Fabrike šećera na Čukarici, na brdu iznad Hipodroma. Tako je Čukarica i nastala kao radničko naselje. Jedan od najbogatijih industrijalaca i predsednik Beogradske opštine Vlada Ilić gradio je radničke stanove u okviru Fabrike štofa na Karaburmi, kao i u današnjem Bulevaru despota Stefana u okviru Beogradske tekstilne industrije. Radničke stanove podizao je Mihailo V. Bajloni u okviru kompleksa trgovinskog preduzeća „Bajloni i sinovi” u Sarajevskoj ulici. Stanove je gradio i Luka Milišić na Bulbulderu za potrebe radnika Ciglane i Fabrike sirćetne kiseline. Radnički stanovi građeni su u okviru Strugare Prometne banke koja se nalazila na mestu današnje Luke Beograd. Srpsko akcionarsko društvo za klanje i preradu stoke podiglo je 1897-98. godine prvu beogradsku klanicu u današnjem Bulevaru despota Stefana. U okviru kompleksa izgradili su upravnu zgradu, hotel, kafanu, kuhinjsku zgradu i stanove za činovnike i radnike.

Kako se Beograd ubrzano razvijao, cigla je postala najtraženija roba, a vlasnici ciglana, poput Dragutina Šiđanskog i Čedomira Jaćimovića, počeli su da se bave stanogradnjom jer su raspolagali građevinskim materijalom. Gradili su male porodične kuće za izdavanje srednje imućnim činovnicima, stanove za sirotinju, ali i radničke stanove za svoje zaposlene.

Efekti izgradnje socijalnih stanova između dva rata nisu bili veliki, ali je značajno da se društvo bavilo time. Posle Drugog svetskog rata ušli smo u period socijalizma i masovne izgradnje kada se smatralo da je država obavezna da izgradi stanove za građane. Povratak u kapitalizam početkom devedesetih godina prošlog veka i privatizacija stambenog fonda stavili su naše društvo pred nove izazove da ponovo počnemo sistemsku gradnju socijalnih stanova u skladu sa modernom socijalnom politikom. Beograd će na ovaj izazov odgovoriti već naredne godine.