Odoleli požarima i zatiranju

Zaječar – Sasvim skromna svečanost zaječarskih arhivara i njihovih gostiju bila je, ovih dana, u neskladu sa ulogom koju ova institucija ima u kulturi i istoriji Timočke krajine već punih šest decenija. Na velikim mukama, u posleratnom haosu, bila je 14. aprila 1948. godine, na dan osnivanja, Radmila Bajo, prvi direktor ove ustanovekoja se tada zvala Arhivsko središte, osnovano za devet timočkih srezova. Radmila Bajo bila je očajna zbog saznanja da su, u periodu od 1876. do 1945. godine, turski, bugarski i nemački zavojevači potpuno uništili 136 fondova, a sačuvan je bio tek samo 161 fond.

U minulih 60 godina mnoge praznine su popunjene (Arhiv danas ima 3.000 metara arhivske građe sa 480 fondova i zbirki i 520 registratura), a aktuelni direktor ove ustanove Nadežda Pedović s ponosom ističe da je Istorijski arhiv „Timočka krajina” dobitnik najvećeg staleškog priznanja „Zlatna arhiva”, da je poslovanje u njemu potpuno kompjuterizovano, a građa filmovana i digitalizovana. Već tri godine ova zaječarska kuća kulture nalazi se i na Uneskovom sajtu kulturnih institucija, gde su dospeli još samo Arhiv Pančeva i Istorijski arhiv Srbije.

Očuvani koreni naroda

Zaječarske arhivare kao da motiviše i to što je arhitektonsko zdanje zgrade u kojoj rade jedno od najlepših u Timočkoj krajini. U neskladu sa tugaljivom hronikom institucije i njenih dokumenata. Okupatori su se trudili zdušno da unište svaki pisani trag o timočkom življu i njegovom dugom trajanju na ovom prostoru, na ovoj opasnoj vetrometini i raskrsnici. Tuđini su uvek, najpre, palili arhive pa potom ubijali i proganjali ljude – od najmanjeg timočkog sela, do nahijskih i oblasnih sedišta.

Žalosno stanje fondova i arhivske građe potpuno je utvrđeno tek prvim popisom 1950. godine, dve godine nakon osnivanja Arhivskog središta, preteče današnjeg Arhiva. Utvrđeno je da su najveći deo građe, između 1941. i 1945. godine, popalili Nemci i Bugari. Kao i u Prvom svetskom ratu, zavojevači su ponovo, ali sada još temeljnije, nastojali da unište korene ovog naroda i sve tragove o njegovom trajanju. Bugari su sprovodili bugarizaciju i tako što su u toku rata zasnovali i vodili administraciju na bugarskom jeziku. Srećom, dobar deo građe o ovom razdoblju sačuvan je u beogradskim arhivama i njima se danas služe istraživači sa timočkog područja.

Koreni trajanja Timočana očuvani su i raznim drugim dovijanjima, najčešće otkupom. Tako su dobro popunjene i zbirke o Timočanima Nikoli Pašiću i Đorđu Genčiću, značajnim akterima savremene srpske istorije. Otkupljeno je i dosta starih vrednih knjiga kojima je dobro popunjena ovdašnja arhivska biblioteka.

Na osnovu prikupljene građe objavljeno je 50 knjiga, a na štampanje čeka još dosta rukopisa. Među tim rukopisima je i onaj čiji je autor engleski oficir Džasper Rutem. Njegova buduća knjiga zove se „Izbegavanje borbe” i svedoči o doživljajima engleske vojne misije koja je godinu dana (od sredine 1943. godine) provela među četnicima Draže Mihailovića u Kučajskim planinama. Na objavljivanje čeka i rukopis knjige svih popisa stanovništva u Timočkoj krajini – od 1834. do 1990. godine, koju je priredio Ljubodrag Popović, penzionisani arhivski savetnik u Arhivu Srbije.

Kraj seobama

U zaječarskom Arhivu čuvaju se i 42 vredna dokumenta o Nikoli Pašiću do kojih je svojevremeno došao Đorđe Radenković, novinar „Politike”. Posthumno je objavljena i Radenkovićeva knjiga „Pašić i Srbija”.

Dugo se zaječarski Arhiv seljakao od jedne do druge nenamenske zgrade. Najpre je bio smešten u zgradi današnjeg Narodnog muzeja, a konačno je pravi smeštaj dobio 1979. godine. Tadašnji direktor Arhiva Svetomir Petrović (umro 1996. godine) uspeo je da izdejstvuje da se izuzetno lepa građevina u stilu stare građanske arhitekture otkupi od potomaka predratnog vlasnika rudnika„Bogovina” i preuredi u prostor za smeštaj arhivske građe.

Petrovićev naslednik Bora Dimitrijević sagradio je novi veliki depo uz staru zgradu Arhiva, a u tu gradnju upotrebljen je i deo samodoprinosa građana Zaječara namenjen komunalnom uređenju grada.

Sada retko koji arhiv u Srbiji ima tako dobre uslove za smeštaj i čuvanje arhivske građe. Arhiv ima i dobru opremu i dobre stručnjake. Nedavno je dobio i savremenu galeriju za izložbe i promotivne skupove, ove godine biće obnovljen krov i potkrovlje. Konačno, završen je i Vodič kroz arhivsku građu, koji će biti od velike koristi istraživačima. U ovoj jubilarnoj godini biće i novih izdanja knjiga i novih izložbi.

U štampi se nalazi i peti broj arhivskog godišnjaka „Arhivsko nasleđe” (izlazi od 2003. godine), a do kraja ove godine biće održan i naučni skup o Aci Stanojeviću, istaknutom radikalskom prvaku iz Knjaževca, dugogodišnjem saradniku Nikole Pašića.