Sećanje na Laza M. Kostića

Srpski narod je jugoslovensku avanturu okončao obezglavljen, sa ogromnim gubicima najrazličitijeg tipa. Dok su Srbi živeli pod komunističkom jugoslovenskom okupacijom, jedan čovek je u emigraciji detaljno i temeljito beležio sve te gubitke i na vreme ukazivao na sve buduće bitke koje će se kad-tad ponovo otvoriti. Taj čovek je tokom 34 godine života u izgnanstvu obavio posao koji kod drugih naroda i kultura rade čitavi instituti. Njegovo ime je Lazo Markov Kostić.

U ponedeljak, 26. avgusta, upravo na dan kad je pre osamdeset godina pod direktnim engleskim nametanjem potpisan oktroisani sporazum o banovini, Institut za srpsku kulturu iz Nikšića i Institut za evropske studije iz Beograda organizovali su u manastiru Miholjska prevlaka skup o naučnom nasleđu Laza Kostića. Pre toga smo u Grblju, u Krtolama, obišli grob u kojem od 2011. godine leže posmrtni ostaci ovog srpskog velikana iz Boke koji je preminuo pre tačno četiri decenije.

Iako je 2000. godine Vojislav Šešelj priredio, a njegova stranka objavila Kostićeva sabrana dela u deset tomova, i time učinila ovo stvaralaštvo u celini dostupnim u domovini, recepcija njegovog dela i dalje ne postoji. Šešeljeva „Ideologija srpskog nacionalizma” zapravo je na pitak način sažeto i prepričano delo Kostića nastalo u emigraciji, pri čemu sam prikazivač nije previše ulazio u ocene i komentare. Osim toga, međutim, postoji tek povremeno, uzgredno interesovanje. Najcitiraniji njegovi radovi, uz engleski prevod knjige o Holokaustu u NDH, i dalje su udžbenici administrativnog i ustavnog prava objavljeni između dva rata.

No, za nas je od neprocenjive važnosti ogroman opus koji je Kostić stvorio u periodu posle Drugog svetskog rata i koji, međutim, još nije našao svoj put do akademske javnosti, univerziteta i šire publicistike. Reč je o više od dve hiljade publicističkih radova i 78 knjiga različitog formata, uključujući i izdanja u kojima je autor prikupio, preveo i objavio građu, mišljenje stranaca o nekom od naših pitanja i problema. Takva je, na primer, veoma značajna knjiga u kojoj je Kostić prikupio svedočenja hrvatskih saveznika iz Drugog svetskog rata o zločinima koji su počinjeni u NDH.

Čitav poratni opus organizovan je oko suštinskih pitanja opstanka srpskog naroda, u to doba okupiranog i sluđenog komunizmom i jugoslovenstvom. Kostić nastoji da napravi rezime pre svega onih teritorija, prostora i populacije koji se Srbima tokom komunističke Jugoslavije oduzimaju. Srpska Dalmacija, srpski Dubrovnik, srpska Boka i srpsko more, srpska Bosna, srpska Hercegovina, srpska Makedonija, katolički Srbi, čak i srpska Crna Gora, sve to jugoslovenska istoriografija i politika izbacuju iz srpskog sećanja, a što je najgore, taj program se usvaja čak i na beogradskom univerzitetu, gde je dubrovačka književnost izbačena iz istorije srpske književnosti.

Ne samo u posebnoj knjizi koja se zove „Srbi katolici”, već kroz veliki deo tog opisa, Kostić podseća koliko su važan deo istorije našeg naroda bili ljudi koji su još od nemanjićkog doba sebe vezivali za zapadno hrišćanstvo, što im nimalo nije smetalo da budu Srbi, govore i pišu srpskim jezikom i vide sebe kao deo ukupnog srpskog korpusa. Tek posle formiranja Jugoslavije ova kategorija ljudi odumire, a Hrvati počinju da prisvajaju čitavu istoriju Srba katolika i njihovo stvaralaštvo.

Veoma značajan doprinos Kostić je dao u etnografskom istraživanju naroda koji žive kao manjine sa Srbima ili imaju svoje države oko nas. Mi do danas nemamo ozbiljno i kontinuirano bavljenje državama i narodima oko nas. Kostić je, međutim, uradio odlične preglede odnosa Srba i Mađara kroz vekove, a njegova poslednja posthumno objavljena studija je „Srbi i Jevreji”. Takođe se vrlo detaljno bavio pitanjem novih nacija stvorenih na našem etničkom prostoru, i veoma realno je odvajao istorijske činjenice od potrebe da se sa njima grade realni i najbolji mogući odnosi.

Ogroman deo tog opusa Kostić je, razumljivo, posvetio Hrvatima. S jedne strane bilo je iskustvo NDH, a sa druge činjenica da i posle poraza NDH opet u Beogradu stoluje pripadnik hrvatskog naroda radeći na suzbijanju srpskih interesa. Deo tog opusa posvećen je istorijskim odnosima Srba i Hrvata i sporovima oko teritorija, jezika, identiteta. No, veći deo je Kostić posvetio tezi o kolektivnoj krivici za zločine u NDH objavljujući u pet tomova pod ironičnim nazivom „Primeri hiljadugodišnje kulture Hrvata” građu o sličnim poduhvatima tokom prethodnih vekova.

Kostić je bio ubeđeni demokrata, konzervativac i slobodar, koji je insistirao na značaju identitetske politike, a pre svega jezika i ćirilice za opstanak ovog naroda. Njegov emigrantski opus čini nezaobilazan orijentir za pitanja sa kojima se i danas suočavamo.

Naučni savetnik Instituta za evropske studije

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista