Aristotel na Gori Sen-Mišel

ISTORIOGRAFSKAPOLEMIKA
Koliko hrišćanska Evropa duguje islamskoj civilizaciji u pogledu prenošenja grčke antičke misli i kulture? Kakav je bio uticaj Vizantije na zapadno hrišćanstvo u srednjem veku? Knjiga renomiranog francuskog stručnjaka za srednji vek, univerzitetskog profesora Silvana Gugenhejma pod naslovom „Aristotel na Gori Sen-Mišel“, koju je nedavno objavila pariska izdavačka kuća „Sej“, nastoji da pruži nove, radikalno drugačije odgovore na ta i takva pitanja. Gugenhejmov pristup problematici, a pre svega njegova osnovna teza koju razvija i dokazuje u knjizi, jeste da srednjovekovna Evropa nikada nije prekidala veze sa helenskim izvorima i da je, u očuvanju tih veza, posrednička uloga arapsko-muslimanskih učenih ljudi bila – nasuprot rasprostranjenim istoriografskim idejama – sporedna, ako ne i zanemarljiva.

Učeni muslimani, poznato je, prevodili su u 12. veku antičke autore sa grčkog na arapski, da bi potom te manuskripte, veoma prisutne u muslimanskoj Španiji, naročito u Toledu, hrišćanski sveštenici i učeni ljudi prevodili na latinski. Gugenhejm tu prenosilačku ulogu obrazovanih ljudi iz islamskog sveta ničim ne osporava, ali smatra da joj se pridaje preterano veliki značaj. Nasuprot tome, dokazuje da su, vekovima pre Toleda, knjige starogrčke filozofije, nauke i medicine bile prevođene direktno sa grčkog na latinski jezik. Što se tiče prevodilačke škole u Toledu, Gugenhejm joj odriče ključni značaj za vraćanje evropskog Zapada helenskom nasleđu, posebno Aristotelovim tekstovima, čije širenje u Evropi 13. veka je igralo odlučujuću ulogu u intelektualnim pripremama renesanse.

Tajna opštinske biblioteke

On tvrdi da je ta uloga pripada italijanskom svešteniku Žaku od Venecije koji se, po povratku iz Konstantinopolja, gde je živeo, zamonašio u manastiru na Gori Sen-Mišel, na granici između Normandije i Bretanje. U tom manastiru, od 1127. do smrti 1150. godine, preveo je sa grčkog na latinski gotovo čitavog Aristotela, uključujući dela „O duši“, „O pamćenju“, „Fiziku“ i „Metafiziku“. Učinio je to više decenija pre nego što je Aristotel preveden u Toledu – sa arapskog. Rezultat gigantskog rada Žaka od Venecije u manastiru Gore Sen-Mišel su manuskripti koji se danas čuvaju u opštinskoj biblioteci u obližnjem Avranšu, koji su prepisivani i slati na razne strane tadašnje Evrope. Ti prevodi cirkulisali su u Francuskoj, na severu Engleske i u Nemačkoj. Toma Akvinski koristio je, pored ostalih, prevode Žaka od Venecije, otkriva Gugenhejm, nazivajući Monaha poreklom iz Venecije „karikom koja je nedostajala u prelasku od aristotelovske filozofije grčkog sveta na latinski svet“.

Žak od Venecije, za kojeg je malo ko čuo, kaže na drugom mestu Gugenhejm, jeste „čovek koji zaslužuje da mu ime bude velikim slovima napisano u udžbenicima kulturne istorije“.

U knjizi koja nosi podnaslov „Grčki koreni hrišćanske Evrope“ Gugenhejm posebno insistira na vezama latinskog sveta i Vizantije, za koje tvrdi da su bile mnogo značajnije nego što se misli na osnovu raspoloživih izvora. Srednjovekovni učeni ljudi znali su, kaže on, da se poreklo hrišćanstva nalazilo u vizantijskom svetu. „Kontakti između Vizantije i Zapada, preko pojedinaca migranata ili odnosa sa Zapadnjacima koji su boravili na licu mesta – italijanskih trgovaca, ambasadora nemačkog carskog dvora, sveštenika ili laika koji su tamo dolazili da bi učili – omogućili su da se u Evropi rašire elementi grčke kulture“, piše on.

U očuvanju veza latinskog sveta sa Vizantijom, odnosno helenskom kulturom i filozofijom, izuzetno značajnu ulogu odigrali su Sirijačani (Syriaques), hrišćanski arapi, koji su uobičajeno govorili grčki (jezik kulture i carske vizantijske administracije) i sirijački (jezik aramejskih hrišćana koji su živeli u Siriji, Iranu, Iraku, Mesopotamiji…). Njima, Sirijačanima, Gugenhejm pripisuje i ključnu ulogu u prenosu verskih, filozofskih ili naučnih tekstova sa grčkog na arapski jezik. Istočni hrišćani, Sirijačani, preveli su dela starih Grka na svoj jezik još u 4. veku, da bi ih od 7. veka i muslimanske okupacije prevodili na arapski. „Po svojoj strukturi, sirijački je jezik blizak hebrejskom i arapskom, što će olakšati ulogu prevodilaca prilikom transkripcije na arapski jezik grčkih dela već prevedenih na sirijački. Sirijačani su, u stvari, bili suštinski posrednici u prenošenju na arapski jezik tekstova učenih ljudi antičke Grčke.“

Ali, iako su stari Grci prevođeni na arapski, veza između islama i grčkog znanja nije prelazila prag određen principima zapisanim u Koranu. Grčka je bila svet radikalno stran islamu, iz političkih razloga (zbog antagonizma s Vizantijskim carstvom) i, još više, kulturnih razloga. Grčka misao daleko manje se oplodila u muslimansko-arapskoj civilizaciji, koja je bila pod uticajem istočnjačkih tradicija, nego u Evropi čija duga kulturna istorija je obeležena neprestanim obraćanjem antičkom grčko-rimskom nasleđu, poručuje Gugenhejm.

Peticija 54 naučnika

U suštini, knjigom „Aristotel na Gori Sen-Mišel“ Silvan Gugenhejm demantuje stanovište prema kojem je antičko znanje, posle pomračenja u Evropi, zablistalo u muslimanskom svetu da bi otud bilo ponovo preneto na Zapad. „Teza o hrišćanstvu koje je bilo u zakašnjenju za ’prosvetljenim islamom’ bliža je ideološkom stanovištu, nego što je rezultat naučne analize“, kaže Gugenhejm. On, takođe, relativizira ono što islam duguje grčkoj kulturi. Prema njegovom stanovištu, nije bilo nikakvog problema da muslimanski naučnici razvijaju, na grčkim temeljima, logičko, matematičko i naučno rezonovanje, dok se to ne bi moglo reći za politiku, pravo i moral, oblasti koje su prolazile kroz sito religijskih principa islama.

Upravo ti Gugenhejmovi zaključci – da srednjovekovna hrišćanska Evropa ne duguje islamu i da islam nije iskoristio nasleđe grčkih mislilaca za svoj sopstveni razvoj – izazvali su živu polemiku u istorijskim i filozofskim krugovima Francuske. Jednu od najburnijih reakcija predstavlja peticija 54 istoričara, filozofa, naučnih istraživača i profesora univerziteta, koji opovrgavaju zaključke autora knjige „Aristotel na Gori Sen-Mišel – Grčki koreni hrišćanske Evrope“. Oni kažu da je Gugenhejmova tvrdnja kako bi srednjovekovna hrišćanska Evropa „sledila isti put čak i u odsustvu svih veza sa islamskim svetom“ suprotna „savremenoj naučnoj struji koja pridaje značaj različitosti prevoda, mišljenja, disciplina, jezika, razmeni“. Kritičari Gugenhejmovog dela zameraju autoru i što je svoje istraživanje koncentrisao na period između 6. i 12. veka, isključujući 13. i 14, vekove suštinski važne za njegovu temu. „Tako je manje teško pretendovati kako intelektualna i naučna istorija hrišćanskog Zapada ne duguje ništa islamskoj istoriji“, upozoravaju oni.

Najkrupnije zamerke Gugenhejmu odnose se na suprotstavljanje dveju civilizacija (hrišćanske i muslimanske) definisanih preko religije i jezika, čime one mogu samo da se međusobno isključuju.

 Zatečen virulentnošću i prirodom zamerki, Gugenhejm se naročito potrudio da demantuje da je knjigu napisao sa islamofobičnih pozicija. „Ja samo objašnjavam kako, bez sumnje, nije bilo uticaja Aristotela i njegove misli (u muslimanskom svetu) u oblastima kao što su politika i pravo, u periodu od 8. do 12. veka. To ni u kom slučaju nije kritika arapsko-muslimanske civilizacije”, poručio je on svojim kritičarima. Gugenhejm istrajava u tvrdnji da je osnovna namera njegovog dela da, preko otkrića do kojih je došao, ukaže na nepokidanu nit između latinskog i helenskog sveta u periodu srednjeg veka koji je bio predmet njegovog istraživanja.