Od zlatne viljuške do doline jorgovana

Da li je Stefan Nemanja jeo zlatnom viljuškom? Da li je Jelena Anžujska zaista bila – Anžujska? Jesu li partizani na smrt pretukli vojvodu Bojovića? To su neka od pitanja na koja odrično odgovara knjiga istoričara Dejana Ristića „Mitovi srpske istorije”. Na osnovu izvora, on je analizirao dvadeset događaja iz naše nacionalne povesti od srednjeg veka do 20. stoleća, razdvajajući u njima istorijske činjenice od domaštanih legendi.

Za naš list, Ristić kaže da su mitovi stari koliko i ljudska vrsta i da su kroz istoriju služili i da se od zaborava sačuvaju događaji i ličnosti koji zaokupljaju pažnju pripadnika jednog naroda. Ali, dodaje, oni danas postaju dragocen segment kulturnog nasleđa i neophodno je uspostaviti jasnu distinkciju između mitova i konkretne istorijske stvarnosti.

„Često sam se kao pripadnik srpskog naroda i istoričar pitao da li je naša istorija u toj meri neinteresantna i nedovoljno značajna da moramo da je domaštavamo? Uveren sam da baštinimo beskrajno bogatu, dinamičnu, značajnu, dragocenu nacionalnu povest i za njeno domaštavanje apsolutno nema razloga”, ističe Ristić.

U prilog tome on navodi tvrdnje da je Stefan Nemanja, ugostivši Fridriha Barbarosu 1189. u Nišu, pri svečanom obedu koristio zlatnu viljušku, dok je nemački vladar jeo prstima. O upotrebi pribora za jelo ni pomena nema u vizantijskim i nemačkim izvorima onoga vremena, dok biografi Stefana Nemanje – njegovi sinovi Sveti Sava i Stefan Prvovenčani – čak i ne pominju susret svog oca s Barbarosom, iako je do njega zaista došlo. Pritom, upotreba viljuške na srpskom dvoru beleži se tek krajem 13. veka.

„Umesto da se fokusiramo na činjenicu da je tada najmoćniji čovek čitave hrišćanske vaseljene prihvatio da provede četiri dana kao gost jednog oblasnog gospodara, što je beskrajno važno za našu istoriju, mi se usredsređujemo na mit stvoren krajem 19. veka”, navodi Ristić.

Upravo u 19. veku, dodaje on, širom Evrope dolazi do buđenja nacionalne svesti i izbijanja brojnih oslobodilačkih pokreta koji su svoje glavno izvorište pronalazili i u mitovima.

„Ni Srbi nisu bili izuzetak, utoliko pre što su, kao stari evropski narod, mitovima bili posvećeni koliko i drugi narodi na kontinentu, kod kojih takođe ima primera domišljene tradicije”, navodi Ristić.

U knjizi se osporava i tvrdnja da je kraljica Jelena, žena srpskog kralja Stefana Uroša Prvog Velikog (1243–1276), poticala iz francuske anžujske dinastije.

„Njen otac Jovan Anđeo je bio vojvoda Srema i grof od Kovina, a majka Matilda od Vijandena je poticala iz jedne male i odavno izumrle flamansko-francuske porodice. Jelena je rođena u današnjem Sremu i u Srbiju došla sa severa, pa stoga nije postojala ni ’dolina jorgovana’ duž Ibra kojom je navodno proputovala”, ističe Ristić.

Legenda o „dolini jorgovana” preuzeta je iz istoimene zbirke bajki, koju je krajem 20. veka napisao Tiodor Rosić. Iako je i on u pogovoru jasno napisao da je svoje književno delo uvio u legende kojima je „mnogo štošta dodao, izmislio, prilagodio ih bajci”, javnost je nekritičkim preuzimanjem umetničkog dela za istorijsku istinu stvorila mit.

Iz književnosti nam dolazi i ratni poklič „Za krst časni i slobodu zlatnu”, koji često pripisujemo srpskim srednjovekovnim vladarima. Ali, reč je o stihu iz speva „Smrt Smail-age Čengića” kojeg je sredinom 19. veka napisao Ivan Mažuranić, hrvatski i južnoslovenski književnik, pozivajući na oslobođenje južnih Slovena od tuđina i ujedinjenje.

Taj poklič se pripisuje i knezu Lazaru, koji ga je navodno izgovorio pred Kosovski boj 1389. godine. A posle te bitke, kažu mnogi, oglasila su se zvona pariskog Notr Dama u čast srpskih ratnika. Ipak, hronike s dvora francuskog kralja Šarla Šestog (1380–1422) kazuju da se oglašavanje Notr Dama odnosi na događaj iz 1395. godine, kada je ugarski kralj Žigmund Luksemburški u bici na Rovinama u današnjoj Rumuniji poveo hrišćansku vojsku protiv Turaka. Konfuziju je stvorila omaška dvorskog hroničara da je tada poginuo sultan Murat, koji je zapravo nastradao šest godina ranije na Kosovu, ali je naslov spisa nedvosmislen – „O pobedi ugarskog kralja nad Turcima”.

Ristić razmatra i smrt vojvode Petra Bojovića (1858–1945), proslavljenog vojskovođe iz oba balkanska i Prvog svetskog rata, koji je navodno umro usled posledica torture za vreme saslušanja posle oslobođenja Beograda 1944. godine. Sudeći po svedočenju Koste Rakića, dugogodišnjeg poslužitelja u domu Bojovića i porodičnog prijatelja, vojvoda jeste saslušavan novembra 1944, i to tri dana – što je izvesno bilo nedopustivo maltretiranje Bojovića, kojem je tad bilo 87 godina – ali tom prilikom nije mučen, već je umro dva meseca kasnije.

„Crnorukac” (ni)je izmlatio Čerčila

Pojedini mitovi su nastali i iz urbanih legendi, poput one da je komitski vojvoda i „crnorukac” Vojislav Tankosić 1910. godine u beogradskoj kafani „Grčka kraljica” izmlatio Vinstona Čerčila, koji je na proputovanju „Orijent ekspresom” prošetao Beogradom. Istina je da je te godine Čerčil kao britanski ministar unutrašnjih poslova samo jednom napustio svoju domovinu, putujući za Istanbul, u zvaničnu posetu Osmanskom carstvu. I to brodom, preko mora, u oba smera.

Maštovite ilustracije

Svaki tekst u knjizi „Mitovi srpske istorije” prate originalne ilustracije autora Nikole Radosavljevića, jednog od vodećih srpskih i evropskih mladih grafičara. Prema rečima Dejana Ristića, namera je bila da Radosavljevićevi crteži, kao plod mašte, na svojevrstan način dopune tekstove koji se bave domaštavanjem istorije.