Ukrajinsko pitanje traži svepravoslavni odgovor

Svešteni sinod Ruske pravoslavne crkve danas bi trebalo da iznese svoj stav o nedavnoj odluci aleksandrijskog patrijarha Teodora da prizna „Pravoslavnu crkvu Ukrajine” i na liturgijama pominje Epifanija Dumenka, koji je na njenom čelu.

Odluku da među patrijarhe pomesnih pravoslavnih crkava za koje se moli uvrsti i Dumenka, poglavar drevne Aleksandrijske patrijaršije obrazložio je rečima da „priznavanjem crkve Ukrajine počinjemo da rešavamo problem”. Dodao je i da je odluku doneo „iz poštovanja prema vaseljenskom patrijarhu i Carigradskoj patrijaršiji”, kao što je svojevremeno mitropolit Ignatije pozvao grčki Sinod da prizna PCU zbog jedinstva sa Vaseljenskom patrijaršijom, jer „to je jedinstvo koje ne smemo dovoditi u pitanje zato što ono podrazumeva jedinstvo tela naše Crkve i naše jerarhije”.

Da je priznavanje ukrajinske autokefalnosti put ka rešenju problema, koji sve više komplikuje odnose među pomesnim crkvama, ali i unutar njih samih, ne slažu se čak ni svi grčki arhijereji. Dvojica mitropolita, Serafim Pirejski i Serafim Kitire i Antikitire, uputili su početkom meseca svim pravoslavnim crkvama pismo u kojem predlažu sazivanje svepravoslavnog sabora, makar i bez učešća vaseljenskog patrijarha, kako su preneli mediji. Oni smatraju da su primanjem u okrilje crkve nepokajanih raskolnika, šizmatika i onih koji nikada kanonski nisu rukopoloženi, duboko potreseni sami temelji Crkve, zbog čega traže da se pitanje razmotri na svepravoslavnom nivou. To svakako, nije prva ovakva inicijativa – sličan predlog imala je, između ostalih, i Srpska pravoslavna crkva, koja je i pre formalnog priznavanja PCU, ali i posle tog čina, preko svojih najviših organa, Svetog arhijerejskog sabora i sinoda, ali i patrijarha Irineja, zatražila od Carigrada da „ukrajinsko pitanje” rešava bratskim dijalogom sa ruskom crkvom, uz učešće ostalih pomesnih crkava. To se nije desilo tada, a što vreme više odmiče i što više pravoslavnih arhijereja ne služi ni liturgije zajedno, izgleda i sve manje izvesno. Ipak, protojerej-stavrofor dr Darko Đogo, profesor Bogoslovskog fakulteta u Foči, ističe za „Politiku” da inicijativa grčkih mitropolita nije nimalo nevažna. Naprotiv.

– To je poziv na sabor svih pravoslavnih episkopa iz svih pomesnih crkava koji hoće da se objedine oko jednog viđenja crkve, a to je viđenje blisko i meni i većini pravoslavnih teologa u SPC: saborne crkve unutar koje nema realne vlasti ni primata, ali nema ni pasivnog konfederalizma – kaže Đogo.

A to su upravo dva viđenja sabornosti kakve imaju Carigrad i Moskva, dodaje naš sagovornik. Jedno je, kako dodaje, sabornost pod direktnim nadzorom Carigrada, koji podrazumeva primat vaseljenskog patrijarha, a drugo je „pasivna sabornost” ili „konfederalizam”, koji zastupa Moskva, i prema kojem su sve pomesne crkve neka vrsta konfederalnih jedinica u kanonskom i evharistijskom jedinstvu, ali bez institucije koja bi tu sabornost neprekidno ostvarivala. Grčki mitropoliti, ističe Đogo, sabornost vide kao događaj direktno iz bića crkve – ni carigradsko ni moskovsko viđenje.

– Crkve će verovatno u vezi sa tim pozivom da deluju pomalo suzdržano. Međutim, kada je započet projekat ukrajinske autokefalije, tada su njeni pobornici govorili da će pomesne crkve jedna za drugom da priznaju novolegalizovanu strukturu i da će se stvari rešiti same od sebe. To se nije desilo samo od sebe nego pod eksplicitnim geopolitičkim pritiskom, koji se više i ne krije, a takođe i neposrednim pritiskom Carigrada na pomesne crkve. Carigrad nije ostavio slobodu ni Atini ni Aleksandriji da same odluče. Većina crkava je smatrala da će svojom pasivnošću, nepriznavanjem PCU, ali i neprekidanjem odnosa sa Vaseljenskom patrijaršijom, pokazati Carigradu da se ne slaže sa njihovom odlukom. Očigledno je da Carigrad neće biti pasivan, i ti grčki mitropoliti nisu slučajno oni koji artikulišu potrebu za svepravoslavnim saborom jer su bili pod direktnim pritiskom. Možda ćemo svi za godinu-dve poželeti taj svepravoslavni dijalog, ali će momenat već biti propušten. Zbog toga bi bilo dobro da se ta inicijativa shvati mnogo ozbiljnije – ističe Đogo.

Ukrajinska autokefalnost

Darko Đogo preveo je na srpski jezik „Tomos o autokefalnosti” (Patrijaršijski i sinodski tomos kojim se uspostavlja crkveni autokefalni status Pravoslavnoj crkvi Ukrajine). Citirajući iz tog dokumenta da „autokefalna crkva u Ukrajini za svoju glavu poznaje najsvetiji apostolski i patrijaršijski presto”, dakle Vaseljensku patrijaršiju, kao i da „u slučaju većih pitanja crkvene, dogmatske ili kanonske prirode, Njegovo Blaženstvo Mitropolit kijevski dužan je da se… obrati našem najsvetijem patrijaršijskom i vaseljenskom prestolu”, u autorskom tekstu o Tomosu Đogo je konstatovao da se u isto vreme spominje autokefalija, „potpuna crkvena nezavisnost od spoljašnjeg uticaja”, dok je ono što se daruje PCU „nešto manje od autonomije”.

– Davanjem autokefalije, Carigrad u isto vreme rešava pitanje Ukrajine, podiže sebi ovlašćenja na davanje autokefalije, pa čak i na to da može da priznaje kao crkveno postojeće one koji su iz perspektive kanona crkveno nepostojeći, jer članove „Ukrajinske autokefalne pravoslavne crkve” nije rukopoložio nikada nijedan kanonski episkop. Moskva je pasivna, ona se i dalje, vrlo pogrešno, uzda u svoju geopolitičku i finansijsku moć, dok Carigrad trenutno nema nikakav interes da pregovara. Njima je samo interesantno da se narativ o njihovoj moći, mogućnosti da daju autokefaliju, proširi i prizna – ističe naš sagovornik.