Kontinuitet dug osam vekova

„Sada, kada je pomoću Božijom i snagom naroda potpomognuto ogromnim žrtvama pravoslavnog sveštenstva izvršeno veliko delo narodnog oslobođenja i ujedinjenja predstavnici razdeljenih crkava vođeni duhom Svetog Save, bogonosnih i ostalih svetitelja i patrijarha vozjavših v serpskoi zemlji proglasili su jedinstvo srpske pravoslavne crkve i vaspostavljanje Srpske Patrijaršije.” Ovo je stajalo u proglasu objavljenom pre sto godina – 12. septembra 1920. na crkvenom saboru u Sremskim Karlovcima. Na tom skupu, kojim je predsedavao Mitrofan Ban, mitropolit crnogorsko-primorski, arhijereji iz svih pomesnih srpskih crkava doneli su odluku o crkvenom ujedinjenju i obnavljanju Srpske patrijaršije.

Ovih dana kada su, usled usvajanja Zakona o slobodi veroispovesti u crnogorskoj narodnoj skupštini, tenzije u Crnoj Gori, ali i čitavom regionu porasle, ova odluka doneta pre jednog veka ponovo je postala predmet interesovanja. Za jedne ona predstavlja nastavak crkvenog kontinuiteta uspostavljenog osam vekova ranije, dok je za druge (aktuelnu crnogorsku vlast) ona rezultat „velikosrpske hegemonije” koja je, posle nasilnog ukidanja države ukinula i samostalnu crnogorsku crkvu.

Koliko su te tvrdnje osnovane? Da bi se pravilno razumelo ovo pitanje potrebno je, ističu naši istoričari, vratiti se u prošlost. Naime, srpska crkva nastala je još 1219. godine, kada je zaslugom Save Nemanjića osnovana srpska arhiepiskopija. Njeno sedište bila je Žiča i imala je 11 episkopija, od kojih su dve – Zetska i Budimljanska – obuhvatale teritoriju današnje Crne Gore.

Usled opasnosti od najezde Tatara sedište arhiepiskopije je 1253. preneto u Peć. Kada je, posle velikih osvajanja kralj Dušan odlučio da se kruniše za cara, arhiepiskop Joanikije Drugi je 1346. godine u Skoplju hirotonisan za patrijarha. Od tog vremena srpska crkva bila je poznata pod imenom Pećka patrijaršija i kao takva postojala je do pada srpskih zemalja pod vlast Turaka u 15. veku.

Na obnavljanje patrijaršije moralo se sačekati do 1557. godine. Istoričari smatraju da je na odluku o njenoj obnovi uticala želja turskih vlasti da se naš narod umiri, ali i da se povećaju fiskalni prihodi jer je patrijaršija plaćala godišnji tribut državi. Pećka patrijaršija obuhvatala je sve krajeve Osmanskog carstva u kojima su živeli Srbi. Mnogi patrijarsi iz tog vremena poreklom su bili s teritorije današnje Crne Gore, a najpoznatiji među njima svakako je Arsenije Treći Čarnojević, vođa Prve velike seobe Srba iz 1690. godine. Nažalost, posle Prve i Druge seobe Srba položaj Pećke patrijaršije se pogoršao da bi je sultan Mustafa ukinuo 1766. godine.

Tada počinje period poznat kao „doba pomesnih srpskih crkava”. U Habzburškoj monarhiji jača novi verski centar – Sremski Karlovci. Tamo je početkom 18. veka osnovana Karlovačka mitropolija. Ona je do ukidanja Pećke patrijaršije priznavala njenu supremaciju, a potom bila samostalna (od 1848. karlovački mitropolit nosio je titulu patrijarha ). Kada je. 1867. Habzburška monarhija preuređena u Austrougarsku carevinu, Karlovačka mitropolija obuhvatala je Srbe u ugarskom, a Bukovičko-dalmatinska Srbe u austrijskom delu carevine.

Na prostoru Osmanskog carstva prilike su bile nepovoljnije jer su ti krajevi došli pod jurisdikciju Carigradske patrijaršije, pa su od tada episkopi uglavnom bili Grci. Izuzetak je bila – Crna Gora. Tamo je u Cetinjskom manastiru opstala mitropolija koja se, tokom 18. i 19. veka najčešće nazivala Crnogorska ili Crnogorsko-brdska. Upravo ova mitropolija je najzaslužnija što se Crna Gora formirala kao država. Njeni mitropoliti birani su iz porodice Petrović Njegoš i zaslužni su za donošenje zakona, iskorenjivanje krvne osvete i plemenske podeljenosti, ali i borbu za oslobođenje od Turaka. U prvoj polovini 19. veka u Crnoj Gori cetinjski su mitropoliti imali i duhovnu i svetovnu vlast. Vladika Petar Prvi (Sveti Petar Cetinjski) hirotonisan je u Sremskim Karlovcima, a njegov naslednik Petar Drugi Petrović Njegoš u Rusiji.

Posle Njegoša duhovna i svetovna vlast su razdvojene, a mitropoliti su uglavnom hirotonisani u Rusiji. Srbija i Crna Gora priznate su kao nezavisne države na Berlinskom kongresu 1878. godine. Posle toga i crkve u tim državama dobile su autokefalnost. Crkva u Srbiji, poznata i kao Beogradska mitropolija, autonomiju od Carigradske patrijaršije dobila je 1832, a autokefalnost 1879. godine. U istom periodu autokefalnost je imala i crkva u Crnoj Gori, što je bilo potvrđeno i ustavom Crne Gore iz 1905. godine. Upravo na tu činjenicu pozivaju se danas tamošnje pristalice crkvene samostalnosti. Većina naših istoričara smatra, međutim, da su njihovi motivi drugačiji.

„Pitanje statusa crkve u Crnoj Gori danas nije crkvenog već nacionalnog karaktera. Njegovi pokretači nastoje da osamostaljivanjem crkve zaokruže crnogorski nacionalni identitet. Analogije s periodom postojanja nezavisne Crne Gore u 19. i početkom 20. veka ne postoje. Crna Gora je u to vreme bila država srpskog naroda, pa je i pravoslavna crkva iz koje je ta država nastala bila srpska. U to vreme, osim Crnogorske mitropolije, samostalnost su imale i crkva u Kraljevini Srbiji, ali i Karlovačka mitropolija i Bukovičko-dalmatinska mitropolija u Austrougarskoj pa danas niko ne pokreće pitanje njihovog osamostaljenja. Ako bi se neka analogija mogla napraviti, onda bi to bilo sa stvaranjem Bugarske egzarhije u drugoj polovini 19. veka, koja je obuhvatala i neke eparhije naseljene Srbima na području Stare Srbije, odnosno s konstituisanjem Makedonske pravoslavne crkve nakon Drugog svetskog rata, napominje istoričar Miloš Jagodić, profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu.

Posle Prvog svetskog rata, kada je stvorena Kraljevina SHS, ukazala se potreba da se razjedinjene crkve nastale posle ukidanja Pećke patrijaršije ujedine. Osim krajeva koji su bili u sastavu četiri do tada faktički samostalne crkve ona je obuhvatala i episkopije koje su bile pod jurisdikcijom Carigradske patrijaršije u Bosni i Hercegovini i na područjima pripojenim Srbiji posle Balkanskih ratova.

Zato su se maja 1919. godine u Beogradu sastali arhijereji iz svih delova Kraljevine SHS i doneli odluku o obnovi Srpske patrijaršije. Takav zahtev poslat je i Carigradskoj patrijaršiji iz koje je uskoro stigao „tomos” – odluka o priznanju. Na saboru u Sremskim Karlovcima 12. septembra 1920. ta odluka je i ozvaničena. Prvi patrijarh obnovljene patrijaršije bio je dotadašnji beogradski mitropolit Dimitrije. Zanimljivo je da su do Drugog svetskog rata birana još dvojica patrijarha – Varnava Rosić i Gavrilo Dožić, obojica rođena na prostoru današnje Crne Gore.