Voljeni neprijatelj

Obeležavajući šezdesetu godišnjicu znamenitog sukoba Federativne Narodne Republike Jugoslavije sa zemljama istočnog, sovjetskog bloka, pre svega sa samim SSSR-om, a zatim i svetskim komunističkim pokretom u celini, možemo se upitati da li je reč o zbivanju koje je nepovratno otplovilo u prošlost, bez ikakve veze sa današnjim vremenom, ili pak kako često biva, ovo istorijski zanimljivo doba sadrži u sebi izvesne pouke od nemale važnosti za buduća vremena.

Nema suštinskog značaja činjenica da je vidno iz prethodne rečenice da države, glavni akteri dešavanja o kojem je reč, ne postoje više pod ranije poznatim imenima. Nisu naravno promenjena samo imena, već je bitno drugačije preoblikovan čitav geopolitički prostor istočne Evrope. Uporedo s tim, sišle sa istorijske scene tada vladajuće političke snage – komunističke partije, koje su svojom burnom i bučnom retorikom sazdavale utisak da je u sukobu Kominforma (Komunističkog informacionog biroa), koji je objedinjavao veći broj evropskih komunističkih partija, okupljenih oko Komunističke partije Sovjetskog Saveza) i Komunističke partije Jugoslavije, reč o ideološkom sporu.

U samom jezgru zbivanja, ponavljala se neznano koji put priča o odnosu velikih i malih. Izašavši iz velikog rata 1945. kao pobednik, SSSR je sopstvenu dominaciju u delu Evrope koji mu je pripao, smatrao nečim podrazumevajućim. Istovremeno kako jedina, već decenijama postojeća socijalistička zemlja, bio je prirodna metropola komunističkim partijama celog sveta, bez obzira na raspuštanja Komunističke internacionale 1943. godine. Kada se uzme u obzir autoritarna i totalitarna priroda sovjetskog poretka, kao i prisutni refleks ruskog imperijalnog nasleđa, postaje jasno da je jugoslovenska težnja ka suverenosti, morala da se suoči sa žestokim osporavanjem Kremlja. Uvek su nezaobilazne i same ličnosti lidera. Obogotvoreni Josif Visarionovič Staljin, na vrhuncu slave zemaljske, i kult u usponu jugoslovenskog maršala Josipa Broza Tita, čvrsto ukorenjen u Jugoslaviji, teško su mogli da kohabitiraju u istom ideološkom prostoru.

Nećemo se ovde baviti detaljnom rekonstrukcijom sukoba Jugoslavije sa sovjetskim blokom. Da podsetimo samo na ono što smatramo bitnim. Tadašnje jugoslovensko rukovodstvo upustilo se u bitku za odbranu svog i nacionalnog dostojanstva (nacionalnog u smislu državnog, jugoslovenskog) reklo bi se bez izgleda na uspeh. Protivnik je bio dojučerašnji saveznik, moćan, poštovan i bez ikakvog preterivanja rečeno, voljen od velikog dela Jugoslovena. U političkim prilikama onog vremena, od velikog značaja je bila i činjenica da nijedna komunistička partija na svetu nije podržala Jugoslaviju.

I sama podrška Zapada, koja se pokazala presudnom, došla je nešto kasnije, kada se sukob sa Sovjetima razgoreo. Odnos sa Zapadom komplikovalo je, osim ideoloških razlika, i godinama otvoreno, ozbiljno granično – Tršćansko pitanje, rešeno tek 1954. godine. Nesporna je činjenica da je tadašnji jugoslovenski režim suočen sa otvorenim ugrožavanjem, praćenim ozbiljnim vojnim pretnjama sa komunističkog Istoka, odgovorio žestokim represalijama prema svim stvarnim ili samo naslućenim pristalicama „staljinske“ linije. Poznata su strahotna preterivanja ostvarena na tom planu, sa brojnim, često nevinim žrtvama. Ipak smatramo da se ne može ceo prelomni period od 1948. do 1955, 1956. godine, svoditi na pitanje nezakonitih represija – kako se inače često čini. Uz sav pijetet prema žrtvama, mišljenja smo da suštinski značaj leži u otporu prema grubom nasrtaju velike sile na malu zemlju, na odbrani sopstvene autentičnosti.

Kao da zbivanja poslednjih godina svedoče da se iskušenja ponavljaju i da nekada ispoljena kuraž, može biti podsticaj za hrabrost u novom dobu.

Autor je savetnik u Istorijskom muzeju Srbije