Zadužbina kralja Stefana

Prostrana zelena zaravan, ukrašena raznovrsnim drvećem i bujnom vegetacijom, obdarena plodnim zemljištem i bistrom vodom koja izvire svud naokolo, sa jedne strane izlazi na kristalno čistu reku, dok je sa druge, zapadne, okružuju visoke, strme litice planina… Ovo je mesto zaista izuzetno pogodno za manastir, zabeležio je početkom 15. veka Grigorije Camblak, autor „Žitija Svetog Stefana Dečanskog“.

Bogougodna raskoš prirode koju je ovako opisao iguman manastira Visoki Dečani, i jednostavna, skladna lepota samog zdanja, zadužbine slavnih srpskih kraljeva, očarali su, do dana današnjeg, i mnoge druge duhovnike, ali i umetnike, vladare i obične ljude, putnike namernike. Među njima i italijanskog misionara Boneventuru da Palacuola (1637) koji se divio veličanstvenim manastirskim freskama; ruskog naučnika Aleksandra Fedoroviča Gilferdinga (1859) uverenog da pred sobom ima najsavršeniji primer vizantijske sakralne arhitekture i Britanku Meri Edit Duram (1904) opčinjenu ne samo umešnošću neimara koji su izgradili Visoke Dečane, već i njihovom očuvanošću, tako da „ne čudi što su Srbi zadržali veru u zaštitničku moć svog svetog kralja, i što smatraju da u celom svetu ne postoji ništa lepše od ovog mesta“.

Manastir je 2004. svrstan na listu svetskih dobara neprolazne vrednosti i nalazi se pod zaštitom Uneska kao deo civilizacijskog kulturnog nasleđa. U obrazloženju je navedeno da su njegove freske „jedan od najvrednijih primera takozvane renesanse Paleologa u vizantijskom slikarstvu“ i „dragocen zapis o životu u 14. veku“.

Kraljevi - ktitori

Izgradnja Visokih Dečana je počela 1327. godine u pitomoj udolini kraj reke Bistrice, ispod planinskog masiva Prokletija, između Peći i Prizrena, dugogodišnje prestonice dinastije Nemanjića, pod ktitorstvom kralja Stefana Uroša III Dečanskog. Glavni protomajstor, fra Vita iz Kotora, poduhvatio se izgradnje crkve Hrista Pantokratora (Svedržitelja) u duhu južnoprimorske graditeljske škole. Na radovima je okupio, kako se navodi u spisima starostavnim, „veliko mnoštvo umetničkih i veštih majstora“, a posao je nadgledao arhiepiskop Danilo II.

(/slika2)Kralj Stefan Dečanski je 1330. izdao ktitorsku povelju kojom je bogato obdario svoju zadužbinu, pa je posle njegove smrti započeto delo nastavio sin, car Dušan, i dostojno ga okončao 1335. godine.

Nakon Kosovske bitke Visoki Dečani su zapali u težak položaj, jer je zbog imanja koje su mu oteli osiromašio, sve dok mu 1397. godine nije pritekla u pomoć kneginja Milica sa sinovima. U drugoj polovini 16. veka i u narednih stotinak godina, u vreme obnove Pećke patrijaršije, nastaju bolja vremena i za Visoke Dečane, ali su u doba velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem ovaj manastir opljačkali Turci. Krajem 18. veka počinje obnova manastira, koja se nastavlja i u 19. veku.

Crkva, konaci i riznica

Crkva Hrista Svedržitelja u Visokim Dečanima spada među najveće i najlepše građevine srednjovekovne Srbije. Napravljena je od mermernih ploča u tri boje, a po graditeljskoj složenosti predstavlja jedinstven spoj vizantijskog stila sa zapadnim - romanskim oblicima, gotičkim svodovima i prelomljenim lukovima - koji se uklapa u tradicionalnu srpsku umetnost. Hram je dugačak oko 36 metara, širok 24 metra, a visina kupole dostiže 29 metara. Centralni deo crkve je petobrodni i nad njim je kupola koja se oslanja na četiri stuba, dok je priprata trobroda i nešto uža i niža. Četiri portala na njenim zidovima ukrašena su bogatim skulpturama, a najraskošniji je zapadni, gde je prikazan Isus Hristos sa dva anđela.

(/slika3)Uz dečansku crkvu su sagrađeni i konaci sa monumentalnom zajedničkom trpezarijom, manastir je ograđen visokim zidom sa kulom iznad ulaza, a u neposrednoj blizini zdanja podignuta je i manastirska bolnica.

Oslikavanje crkve potrajalo je od 1335. do 1350. godine, a zadatak da raznovrsnim prizorima iz Biblije i istorije hrišćanstva ukrase ogroman prostor poveren je najboljim živopiscima Dušanovog carstva. Radili su u nekoliko grupa, doduše nejednake umešnosti, ali su rezultat njihovog napora mnoštvo i kvalitet (oko 10.000 pojedinačnih likova i više od 20 ciklusa) po kojem dečanske freske prednjače u srpskom srednjovekovnom slikarstvu, a po nekim mišljenjima predstavljaju i začetak moravske škole slikarstva. Autori su ostali bezimeni, s izuzetkom „grešnog Srđa“ koji je na jednom mestu ostavio svoj potpis.

Među najzapaženijim freskama su one koje prikazuju sedam vaseljenskih sabora (na svodovima crkve), ciklus o Svetom Đorđu, i lozu Nemanjića sa Stefanom Nemanjom kao rodonačelnikom. Lik Stefana Dečanskog se na freskama pojavljuje četiri puta, a njegovog sina, cara Dušana, čak pet.

Riznica Visokih Dečana se ističe po bogatstvu predmeta, umetničkom dometu i istorijskom trajanju, ocenjuju stručnjaci. Posebno je vredna galerija ikona, od onih sa starih ikonostasa iz 14. veka, do novijih iz 19. veka. Svojevrstan dragulj zbirke je igumanski presto iz 1335. godine, kao i ćivot za mošti Svetog kralja iz istog perioda. Ponos manastira je zbirka od 150 rukopisnih i starih štampanih knjiga iz proteklih sedam vekova, a ljubitelje starina privlače i zadužbinske povelje i krstovi kralja Stefana Dečanskog (koji je sahranjen u vladarskom mauzoleju Visokih Dečana) i cara Dušana.

Oštećene isposnice

Levom stranom Bistrice, uzvodno desetak kilometara, sve do sela Gornje Belaje, na okomitim stenama iznad manastira prostiru se čuvene dečanske isposnice: Svetog kralja Stefana Dečanskog, svete Jelene (sestre Stefanove), svetog Jefrema (monaha i književnika dva puta biranog za patrijarha Srpske pravoslavne crkve u 14. veku), srednja i Belajska isposnica (hram Presvete Bogorodice, u kojem se nalazi freska Svete trojice u liku tri anđela u jednom telu).

Sve manastirske isposnice su, na žalost, oštećene i obesvećene u rušilačkim pohodima lokalnog albanskog stanovništva, koje je marta prošle godine granatiralo i sam manastir. Bio je to četvrti teroristički napad na Visoke Dečane od 1999. godine, a poslednja dva su izvedena nakon dolaska Kfora na Kosmet. Krivci do danas nisu otkriveni.