Svedoci vremena i predaka

Misao o potrebi beleženja nadgrobnih tekstova na Kosovu i Metohiji pre nego što ih „proguta” zemlja javila se nedugo po izgonu prištinskih Srba 1999. godine, navodi Mitra Reljić, profesorka Univerziteta u Kosovskoj Mitrovici, koja je sve podatke sa tamošnjih nadgrobnih spomenika nedavno objavila u knjizi „Srpska groblja na KiM: uništena spomenička i jezička baština”, u izdanju Matice srpske iz Novog Sada.

Monografija je rezultat višegodišnjeg prikupljanja i obrade spomeničkih natpisa sa porušenih kamenih belega, kao i podataka sa polomljenih ili iščupanih drvenih krstova, uništenih spomen-česmi podignutih na grobljima, limenih pločica postavljenih (umesto krstova) iznad glava upokojenih i ubijenih Srba i neidentifikovanih stradalnika za vreme bombardovanja 1999. godine i nakon njega.

Na pojedinim grobljima, kao što je u Vučitrnu i Đakovici, angažovanjem srodnika ili Komisije za sprovođenje obnove (pri Savetu Evrope), jedan broj srušenih spomenika je u međuvremenu uspravljen i popravljen. Mnogi od tih nadgrobnika na grobljima koja su ostala bez adekvatne zaštite ponovo su srušeni.

– Izgnani Prištinci želeli su da ih obavestimo u kakvom su stanju spomenici, a mi smo hteli da im prenesemo utešnu vest, strepeći da li ćemo tražene grobove da zateknemo „žive”. U isto vreme, novoustanovljena parcela na gradskom groblju u Prištini, na kojoj su bez kovčega, krsta i svog jezika „sahranjivani” pronalaženi Srbi i oni umrli u prištinskom Domu staraca, postajala je sve prostranija – navela je Mitra Reljić.

Ukupan broj grobnih mesta na području centralnog i severnog Kosova, Kosovskog Pomoravlja, južne i severne Metohije, sa kojih donosi podatke, iznosi 1.049. Neka su stara više od sto godina.

– Limene pločice na svežim humkama, ispisane masnom bojom, brojevima i počesto albanskom grafijom, bile su opominjući pokazatelj zatiranja nacionalnog, kulturno-jezičkog i prostornog identiteta Srba. Staro groblje u Đakovici danas služi za odlaganje otpada, starih građevinskih mašina i slično – piše autorka koja je knjigu posvetila sećanju na sve Radmile i Radomire, Milanke i Milovane, Stojane i Stojanke, Jablane i Koviljke, Jeremije, Jefimije, Pantelije, Ristosije...

Objašnjava da na srpskim grobljima na KiM preovladavaju vertikalno postavljene mermerne ili granitne ploče svakojakih likovnih rešenja i u većem broju crne boje. Od simbola dominira krst, javlja se u raznim oblicima (detelinasti, jabučasti, sa ravnim linijama, kraćim ili dužim horizontalnim kracima). Na starijim spomenicima prezime žena i dece je izostavljeno, i žena se u takvim situacijama identifikuje imenom muža ili oca – Sara Živina, Jelisaveta kći Živojina. Noviji spomenici imaju oblik cveta, sunca ili krila pri čemu je jedno često potkresano...

– Ma koliko oskudni, spomenički natpisi pružaju dovoljno podataka o istorijskom usudu, večitim, nasiljem izazvanim migracijama i tegobnom životu kosovskometohijskih Srba, o patrijarhalnoj vezanosti porodice i veri Kosovaca i Metohijaca. Ono takođe potvrđuju međusobno uvažavanje članova patrijarhalne porodice. Iz njih se jasno vidi da unuci nisu zaboravili dede i bake, stričevi sinovce i sinovci stričeve. Ako nema ko drugi, dug prema umrlom ispuniće član porodice koji ne mora biti u krvnom srodstvu, kao što pokazuje primer u Suvom Lukavcu gde je na krsnom belegu uklesano – spomen gradi jetrva Stanica – naglašava Mitra Reljić.

Najveći broj prezime je sa formatima -ić, -ević, -ović, dok 35 ima druge završetke -in, -an, -ak, -ek, -ev, -ov, -ac, -az, -ski. Neka od ovih prezimena su toponimskog porekla: Badanjak prema selu Badnje u današnjoj Hrvatskoj, Žegran (prema selu Žegra nedaleko od Gnjilana), Mrđa (prema selu Mrđe nadomak Drvara u BiH). Dok je određeni broj stranog, slovenskog ili neslovenskog porekla Kler (nem.), Šarkezi (mađ.), Zaharov, Uspenski, Numitij (rus.).

U korpusu razmatranih spomeničkih natpisa zabeležena su prema opadajućoj učestalosti sledeća zanimanja: sveštenik, trgovac, oficir, žandar, kafedžija, krojač, zidar, vozač, stolar, mesar, kazandžija, profesor, doktor, ekonomista...

Porušena groblja svedoče o tome da su Srbi na prostoru Kosova i Metohije, bez obzira na političke i ideološke mene, svoje upokojene dosledno ispraćali ćirilicom. Ova srpska groblja, naglašava autorka knjige, predstavljaju jedinstvene čuvare našeg sećanja (reč „sahraniti” u ruskom jeziku i danas znači „sačuvati”), na kojima se iščitavaju podaci o istorijskom usudu, večitim, nasiljem izazvanim migracijama i tegobnom životu kosovskometohijskih Srba. Oni svedoče i o patrijarhalnoj vezanosti porodice, veri, običajima i jeziku, navodi Mitra Reljić koja godinama istrajno piše o jeziku i kulturi Srba na Kosmetu.