Nabokov o Džojsu

Iako „dobrovoljni izgnanik” iz svoje domovine, nijedan pisac nije Irskoj podigao takav spomenik kao Džejms Džojs (1882–1941), autor „Uliksa”, jednog od nekoliko velikih romana 20. veka. Dablin je u njegovim delima, pre svega u „Uliksu”, postao mitski grad, u koji se smestio ceo jedan svet stvoren u njegovoj mašti, u kojem se mešaju prošlost i savremenost, parodija i logika, ironija i verbalni trikovi. To je grad koji čak ima i svoj omfalos (pupak sveta koji se u staroj Grčkoj nalazio u Delfima), a u kojem obitava i Stiven Dedalus, jedan od tri glavna lika romana.

U Džojsov lavirint nije lako proniknuti (uostalom Stiven Dedalus nosi prezime mitskog graditelja lavirinta na Kritu), a mnogi čitaoci ostave roman pre no što stignu do njegovog kraja. Posle čitanja „Ogleda o Džojsu”, koji dolazi iz pera jednog drugog velikog pisca, Vladimira Nabokova (1889–1977), takođe izgnanika iz svoje domovine, mnogi će se ponovo mašiti „Uliksa” da završe možda prekinuto čitanje. Nabokovljevo, u najboljem značenju reči, profesorski pedantno objašnjenje glavnih tokova Džojsovog romana, koji se, kao što je poznato, događa u jednom jedinom danu, u Dablinu, objavljeno je kod nas u izdanju SKC-a i prevodu Tanje Bulatović.

Nabokov analizira poglavlje po poglavlje, deo po deo pojedinih poglavlja „Uliksa”, primenu čuvenog toka svesti, otkrivajući čak i detalje koji su promakli dotadašnjim istraživačima, kao što je podatak da u romanu „kao i u ’Ani Karenjinoj’ postoji bitan dupli san. To je isti san viđen od strane dvojice ljudi u isto vreme”. Taj san je jedna od mnogih veza kojima Džojs povezuje dva glavna junaka – Leopolda Bluma i Stivena Dedalusa, pre no što se oni sretnu.

Iako je u uvodnom delu usput primetio da je roman „malčice precenjen od onih kritičara koje više zanimaju ideje”, Nabokov se tokom cele svoje fascinantne analize duboko klanja Džojsovom geniju, otkrivajući kao retko koji tumač „tajnu Džojsovog romanesknog tkanja”.

(Iz knjige „Predlog za čitanje”, objavljene 2000. godine u izdanju Čitališta Biblioteke grada Beograda)