Sukob nije bio ideološki

Sukob Informbiroa i KPJ, odnosno Staljina i Tita 1948. godine, ušao je nesumnjivo u svetsku istoriju 20. veka. Bio je to sukob u jezgru komunističkog pokreta, prvog u istoriji koji je dosegao univerzalne, planetarne razmere. U to vreme pokret je u usponu, afirmisan posebno tokom Drugog svetskog rata, usmeren da određuje dalju svetsku istoriju. Monolitan do tada, kao globalna snaga na svetskoj sceni, suprotstavljen svetskom kapitalističkom poretku. Sukob je izbio, razgorevao se upravo na vrhuncu te suprotstavljenosti.

Kao prvo nametnulo se pitanje suverenosti i ravnopravnosti u odnosima između novonastalih socijalističkih država i odnosa unutar komunističkog pokreta. S obzirom na ličnosti glavnih protagonista i tok sukoba, dovedeni su u pitanje harizma i kult Staljina, a ojačana harizma i dalje razvijen već postojeći kult Tita. Boljševički model revolucije i „izgradnje novog društva”, kao opšteobavezni uzor, postupno je kritički preispitivan i prestajao je da bude isključiva osnova perspektive socijalizma. Rezultati su bili dalje širenje horizonta socijalističkoj alternativi u sferi mišljenja, pre svega, delom i u praksi, mada nedovoljno. Prodori su, ipak, nesporni, određeno oslobađanje društva nesumnjivo. Samoupravljanje i nesvrstanost postali su paradigme za to. Međutim, jugoslovenski antistaljinizam uključivao je tokom sukoba i jačanje državne represije na staljinistički način i na našoj strani. Golootočko mučeništvo i zločin predstavljali su vrhunac u tom „ljudolomu istorije”.

Uzrok sukoba 1948. nije bilo postojanje ideoloških kontroverzi, ni politika u pojedinim pitanjima karakterističnim za društvo na putu društvenih promena. Procena stvarne zasnovanosti, „u ime socijalizma” iznetih optužbi na račun rukovodstva KPJ u rezoluciji Informbiroa, smeštenih u onovremeni kontekst, ukazuje na neodrživost ideološke kritike koja je trebalo samo da prikrije suštinu sporenja. Sukob nije bio ideološki, kako se to mnogo kasnije i na jugoslovenskoj strani, sa drugom motivacijom – u cilju dodatnog afirmisanja sopstvenog iskustva socijalizma, u nekim mišljenjima nastojalo dokazati. Osnovno pitanje kojim je on otvoren bilo je pitanje odnosa između socijalističkih zemalja, radilo se o odnosu između države i države i ravnopravnosti u tom odnosu, kako je to sam Tito formulisao govoreći o optužbama iznetim u prvom pismu CK SKP(b) na početku poznate prepiske mart-maj 1948.

Isak Dojčer, autor poznate političke biografije Staljina, dvadesetak godina kasnije, napisaće da su Tito i njegovi drugovi smatrani do 1948. najdogmatskijim i najfanatičnijim staljinistima, delom i zbog revolucionarne prošlosti. Međutim, ta prošlost oružane revolucionarne borbe u vlastitoj zemlji pretvorila je Tita od poslušnog Staljinovog saradnika u vođu nacije. Staljin je pokušao da se sa Jugoslavijom i Titom obračuna na način kako je to činio sa svim svojim dotadašnjim komunističkim protivnicima, prigodno ih etiketirajući kao buharinovce, trockiste, izdajice, agente imperijalizma... Ali iza Tita je sada stajala njegova država, vojska, policija, narod, što ga je zaštitilo od Staljinovih napada. Nije bilo u biti neke nove doktrine ili programa, nego je to bila „prirodna, elementarna reakcija smelih i čestitih ljudi koji žele odbraniti i zaštititi svoje nacionalno i komunističko samopoštovanje”. Otuda stoji i mišljenje da je u prvim posleratnim godinama Jugoslavija bila „najsatelitskija”, ali i „najsamosvojnija zemlja u komunističkom svetu” i to nije protivrečilo jedno drugom, „nego je jedno proisticalo iz drugog”.

Sukob iz 1948, bez obzira na svojevremenu važnost, poodavno je istorijski arhiviran. Pogotovo u vremenu kada više ne postoje ni Sovjetski Savez, ni Jugoslavija, ni „socijalistički lager”, ni „socijalizam kao svetski proces”. Može se, otuda, postaviti pitanje ima li vraćanje ovoj temi i neku relevantnost sa stanovišta savremenih istorijskih kretanja.

Odgovor je izvesno potvrdan. Danas se u vremenu globalizacije i sve veće međuzavisnosti u svetu ponovo suočavamo sa „usrećiteljskim misionarstvom” i sa izazovima dosegnutim standardima međunarodnopravnog poretka – načelu suvereniteta, pre svega, kao temeljnoj premisi celokupnog sistema međunarodnih odnosa. Globalizacija nameće – kako se osnovano uočava u analizama ovog fenomena – ogromne razlike u suverenitetu moćnih zapadnih država i onih koje to nisu. Zemljama u tzv. tranziciji, kao obliku globalizacije, namenjeno je da budu u grupaciji država niskog nivoa suvereniteta. Nove ideologeme – „tranzicija”, „evroatlantske integracije” i druge zamenile su one negdašnje o „izgradnji socijalizma” i „proleterskom internacionalizmu”. Na delu je svojevrsni „obrnuti boljševizam” u strategiji globalizacije i u odnosu SAD spram suvereniteta gotovo svih drugih država u svetu. Novi hegemonistički diktat, koji uključuje i uzurpirano pravo na vojno intervenisanje nastupa danas s novim predznakom „odbrane slobode i demokratije i ljudskih prava”.

Tragično iskustvo „humanitarne intervencije” odnosno NATO zločina u Jugoslaviji 1999. godine dovoljno je opominjuće.

 univerzitetski profesor i nekadašnji dugogodišnji ambasador