Moderna tela

„Ne shvatate u kojoj meri novinarski naslovi koji čine dnevnu istoriju utiču na mišiće ljudskog tela”, izjavila je Marta Grejam, (1894–1991), baletska igračica, jedna od začetnica modernog plesa, danas poznata kao vodeći koreograf dvadesetog veka. Martom Grejam i razvojem plesa i modernizma u Americi bavi se nova knjiga „Moderna tela” Džulije L. Folks (Clio) koja pojavu savremenog plesa posmatra u svetlu društvenih promena, bunta i oslobađanja ženske seksualnosti dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka.

Rut Sent Denis, Marta Grejam, Doris Hamfri, Helen Tamiris i Čarls Vajdman nastavili su dvadesetih godina prošlog veka, u Losanđeleskoj plesnoj školi „Denišon” (koju je osnovala R. Sent Denis), „plesnu revoluciju” koju je započela Isidora Dankan plešući bosonoga (bose noge modernog plesa privukle su siromašne igračice, koje nisu imale novca da kupe patike na prste), uvodeći stilizovane pokrete u baletsku igru. Principi modernog plesa naglašavali su u predstavama da ženska figura igračice ne predstavlja više seksualni objekat za zabavu muške publike vodviljskog, kabaretskog i bulevarskog pozorišta. Ples više nije dodatak muzici ili banalno korišćenje tela kako bi se predstavili lepi kostimi. Apstraktni pokreti Isidore Dankan i Marte Grejam ističu žensku individualnost, misaonost, mudrost, a ne samo virtuoznost pokreta (klasičan balet) i senzualnost oblina ženskih grudi i bokova.

Moderni ples se razlikovao od drugih vrsta umetnosti po tome što je privukao i istakao u prvi plan do tada zapostavljene društvene grupe: bele žene (većinom Jevrejke), homoseksualce i Afroamerikance. Kao što su žene na sceni razbile mit o bespomoćnim bićima, homoseksualci su srušili predrasude o feminiziranom ženskom petku predstavljajući muževnog atletu koji dominira scenom. Marta Grejam smatrala je da na naše telo upija sve društvene promene, kao i da seks i ples imaju isto ritmičko uporište (u delima seksologa Hevloka Elisa i pesnika modernista poput Harta Krejna i Teodora Retkea ritam često ima seksualnu konotaciju i vezuje se za animalne strasti koje su bile oličene u primitivnim narodima). „Ritam prožima sve aspekte ljudskog bića i nama poznatog sveta, tako da ga slobodno možemo porediti sa samom suštinom postojanja”, pisala je Doris Hamfri pozivajući igrače da se vrate ovoj suštinskoj pokretačkoj sili.

Moderni igrači isticali su značaj torza i karlice iz čijeg jezgra su nastajali pokreti. Žene su skinule korsete i obukle duge haljine ili pantalone kako bi naglasile fluidnost pokreta. Moderan ples oslobađao je mlade žene, pre svega mentalno, od stega koje je nametalo strogo vaspitanje, a potom i telesno (seksolozi i psiholozi dokazali su, na zaprepašćenje tadašnje javnosti, da seksualni nagon nemaju samo muškarci, već i žene) od opšteprihvaćenog viktorijanskog tumačenja žene kao slabijeg pola. Ipak, žene koje su se profesionalno bavile plesom suočavale su sa brojnim problemima. Niski honorari primoravali su ih da traže neki drugi posao. Mnoge žene su napuštale scenu nakon udaje, dok su druge imale nekonvencionalne ljubavne veze. U takvom ambijentu stvarala je Marta Grejam – mistična duša modernog plesa, kako su je često nazivali.

Telo nikad ne laže 

Još u detinjstvu Marta je zahvaljujući prekoru svoga oca, koji ju je uhvatio da ne govori istinu, naučila da telo nikad ne laže – kako joj je tada saopštio glava porodice. Tako, Marta Grejam otkriva da telesni pokreti, oni svesni i oni nesvesni otkrivaju dušu. Telo može da izrazi istine i doživljaje koji se ne mogu verbalizovati. To je bio prvi čas plesa na kojem počinje legenda o Marti Grejam. Obrazovanje i podršku u profesionalnom bavljenju plesom Marta je dobila u Denišonu da bi zatim formirala sopstvenu trupu izvodeći predstave u Pozorištu Maksin Elit u 39. ulici u Njujorku. „Počela sam da se bavim koreografijom samo da bih imala šta da igram”, jasno naglašava igračica. Taj ples značio je dualizam između apolonskog i dionizijskog, minimalistički stil lišen dekoracije i kitnjaste scenografije. Emocije i pokreti koji su preuzeti iz indijanskog i afričkog plesa omogućili su da se stomak trese, a karlica postane centralni deo tela iz kojeg nastaje pokret. „Afrički ples je ples borbe za slobodu, indijanski ples predstavlja svest o životu, sveobuhvatni i potpuni odnos sa ovim svetom u kome se zatekao”, pisala je igračica.

Istražujući ove ideje u svojim koreografijama, Marta Grejam je stvorila najznačajniju koreografiju, „Primitivne misterije” kroz koju istražuje savremenu indijansku religiju. U interakciji žene u belom (asocijacija na Devicu Mariju) i žena u crnom, ples postaje ritual – osnov svakog pozorišta. Marta je zatim razvila i tehnike kontrakcije i opuštanja koji su sledili mehanizam ljudskog disanja.

Njujorški kritičar Start Jang možda je najbolje opisao predstave Marte Grejam – „Zar baš moram da idem? Plašim se da će nasred pozornice da rodi kocku”. 

Želju za promenom i bol koji proističe iz borbe sa stereotipima i tradicionalističkim shvatanjima, Marta je prikazala u koreografiji „Oplakivanje”. Solo igračica sedi na klupi i na sebi ima vreću – kostim koji onemogućava njeno kretanje. Lice se jedva nazire dok pokreti proizlaze iz torza i odjekuju telom povijenim u obliku fetusa. Telo želi da se oslobodi, da prihvati svoje prirodne instinkte i osećanja.

Umetnik je bespolno biće

Kao moderna igračica, Marta Grejam je imala reputaciju neženstvenosti. Bila je niska, imala je dugačak torzo, uzano, ispijeno lice i krupne oči. Uvek napeta i odlučna. Međutim, njena pojava i ponašanje u javnosti nisu izazivali sumnju da je lezbejka, što je važilo za žene koje su se u tom vremenu bavile sportom, dok se o seksualnoj opredeljenosti baletskih igrača i tada puno raspravljalo.

Iako je smatrala da umetnik treba da bude bespolno biće, Marta Grejam je svoje časove počinjala pričama o „slobodnoj ljubavi”. Živela je sama i imala ne baš mali broj afera, ljubavnih avantura i romansi. „Telo treba da bude otvoreno kako bi pokazalo svoja skrivena značenja”, objašnjavala je Marta.

Podstaknuta idejama feminizma, Marta Grejam je želela da objedini dve predstave o ženi. Ženi – umetnici koja je sposobna da upravlja svojim životom”, ali je ipak želela da sačuva iskonsku potrebu ženke za zaštitom mužjaka. To je i pokazala u koreografiji „Američki dokument” u kojoj sa Erikom Hokinsom, u koga je bila zaljubljena, inspirisana „Pesmom nad pesmama”, prikazuje strast, sputanost, želju i napetost između muškarca i žene.

Marta Grejam je u svojim koreografijama seksualnu privlačnost pretvorila u intelektualnu i emocionalnu ili je možda bila samo mlada žena koja se „vrckanjem probija kroz život” kako je pisalo na jednoj njenoj karikaturi objavljenoj u časopisu „Veniti fer”. A možda je Marta velika zato što je svoj poslednji nastup imala u sedamdeset šestoj godini života.