Tajanstveni dragulj

Beli izvorac je tajanstveni dragulj prirode istočne Srbije. Ova zanimljiva rečica izvire iz pećine u podnožju krečnjačke litice Malog krša, planine koja razdvaja masiv Velikog krša od Borskog Stola, a koju stalno previđaju, pa kao da je i nema. Nije to neobično za predeo koji civilizacija nije stigla da oskrnavi, a koji u sebi krije lepotu i prirodne fenomene kakvi se retko gde viđaju. Zahvaljujući zaštiti ovog područja koje je proglašeno za Spomenik prirode – „Bigrena akumulacija Beli izvorac”, sve su šanse da bude i sačuvano. Posebno bigrena akumulacija, zbog izuzetnih hidroloških i geomorfoloških vrednosti, skoncentrisanih na malom prostoru.

Potok Beli izvorac, desne pritoke Šaške reke, prepoznatljiv po stepenastim slapovima, dugačak je svega 1.250 metara.

Na relativno malom prostoru od 300 metara, dominira 16 metara visok vodopad i tu tek počinje penušava, razigrana čarolija Belog izvorca. Ispod vodopada, poniranjem vode kroz bigar, obrazovan je pećinski kanal dugačak 13 metara i širok četiri metra. Pećinu krase salivi i stalaktiti od bele sige. Četrdesetak metara istočnije, na mestu gde se nekada obrušavao potok, u podnožju odseka postoji još jedna pećina, dugačka devet metara. Ispod te pećine su, kako se navodi u stručnoj studiji Zavoda, nekada testerom isecani blokovi bigra za građevinske potrebe.

Nizvodno od vodopada, u koritu potoka brojne su pregrade od bigra, iza kojih su obrazovana jezerca prečnika do 10 metara i dubine do tri metra. Preko pregrada potok se sliva u vidu slapova i vodopada, dva su visoka po pet metara.

„Pregrade od sige nastaju tako što se iza neke prepreke u rečnom koritu (grana, kamen) počne da nagomilava opalo lišće. Posle kraćeg stajanja u vodi lišće biva obloženo tankom karbonatnom skramom, koja ga istovremeno međusobno vezuje u nešto kompaktniju masu. S obzirom na to da se na istom mestu, usled prelivanja vode u vrlo tankom mlazu, i dalje zaustavlja lišće, pregrada postepeno raste u visinu i postaje sve čvršća. Bigar se na pregradama taloži tokom cele godine, leti brže. U poređenju sa drugim akumulacijama u istočnoj Srbiji, izgleda da je sada taloženje bigra na Belom izvorcu najintenzivnije,” navodi se u izveštaju stručnjaka.

Prirodni ambijent očuvan je u potpunosti. Ali, pitanje je šta bi bilo da nije uspostavljena zaštita, s obzirom na to da su stanovnici naselja Rudna Glava, zbog nedovoljnih količina vode, razmišljali da kaptiraju izvor potoka Beli izvorac. Uzimanje vode na samom izvoru, imajući u vidu njegovu malu izdašnost, ugrozilo bi sve pojave i procese vezane za taloženje bigrenih naslaga, postojanje atraktivnog vodopada i živog sveta u celini, navodi se u Studiji koja je prethodila zaštiti.

Područje režima zaštite drugog stepena obuhvata pećinu izvorišta Belog izvorca i korito potoka nizvodno do kote 278 metara nadmorske visine gde prestaje taloženje kalcijumkarbonata. Režim zaštite trećeg stepena odnosi se pre svega na šumski pojas duž obala otoka. Spomenik prirode nalazi se na teritoriji opštine Majdanpek, katastarska opština Rudna Glava, a staralac je Turistička organizacija opštine Majdanpek.

Ovaj značajni geomorfološko-hidrološki lokalitet površinskog kraškog reljefa proglašen je za geonasleđe Srbije. Terenska istraživanja, vrednovanje i pripremu dokumentacije za stavljanje pod zaštitu, Zavod za zaštitu prirode Srbije uradio je 2006. u saradnji i uz svesrdnu pomoć prof. dr Dušana Gavrilovića sa Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, jednog od autora spiska objekata geomorfološkog nasleđa Srbije.

Do ovog Spomenika prirode, koji je od prošle godine u sklopu Geoparka Đerdap, može se stići za 45 minuta laganog hoda. Na 12. kilometru puta od Majdanpeka ka Zaječaru, kod ribnjaka s pastrmkama, počinje staza koja vodi kroz bukovu šumu i prati uzvodno reku Beli izvorac. Ambiciozniji šetači odavde idu do obližnje Male i Kozje pećine i vidikovca Straža.

Mala pećina, Kozja pećina i pećina Beli izvorac na približno su istoj visini, a istražio ih je neumorni prof. dr Radenko Lazarević 1998. sa svojim timom speleologa. One označavaju faze spuštanja podzemnog toka, pri čemu se mesto njegovog isticanja postepeno premeštalo od severa prema jugu.