Centralna zona Novog Beograda – kulturno dobro

Hladne betonske zgrade ili blokovi po meri čoveka. Između ove dve krajnosti mogla bi se opisati Centralna zona Novog Beograda i bez obzira na to da li se nekome dopada ili ne, ona je proglašena kulturnim dobrom – 15. prostorno kulturno-istorijskom celinom. Nju čini devet simetrično raspoređenih blokova između Milentija Popovića i Bulevara umetnosti i bulevara Mihajla Pupina i Milutina Milankovića: 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29 i 30.

Tri središnja – 24, 25 i 26 – nisu realizovana prema prvim detaljnim urbanističkim planovima i danas čine zaštićenu okolinu prostorne kulturno-istorijske celine.

− Ovi blokovi su originalno zamišljeni kao tri glavna trga Novog Beograda, svečani, centralni i stanični, koji bi formirali centralni prospekt između Železničke stanice Novi Beograd i Palate SIV-a, po kojem ceo prostor danas nosi naziv. Od ideje formiranja tri trga se usled ekonomskih i političkih okolnosti ubrzo odustalo pa je prostorom Centralne zone preovladalo stanovanje – navodi se u saopštenju gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture na čiji je predlog Vlada Srbije dodelila tom delu najmnogoljudnije opštine status kulturnog dobra.

Sedam decenija prošlo je od Generalnog urbanističkog plana Beograda iz 1950. koji je akcenat stavio na širenje Beograda preko Save i izgradnju Novog Beograda koji za mnoge predstavlja biser srpske arhitekture. Sledeću dekadu obeležili su brojni konkursi i rad kako pojedinaca tako i projektantskih timova.

− Izgrađeni su prvi „eksperimentalni” stambeni blokovi 1 i 2 (1958) prema projektu arhitekte Branka Petričića, a potom i preostalih devet stambenih blokova Centralne zone prema projektima tima koji su činili Leonid Lenarčić, Milutin Glavički, Milosav Mitić, Dušan Milenković i Uroš Martinović – naglašavaju u gradskom Zavodu za zaštitu spomenika kulture i dodaju da je moderna urbana struktura Centralne zone doprinela kvalitetnom povezivanju istorijskih centara Beograda i Zemuna.

S obzirom na njenu specifičnu poziciju u odnosu na oba grada, ova zona je od posebnog značaja ne samo za Novi Beograd, već predstavlja i jedan od najznačajnijih delova šireg područja glavnog grada. Za urbanističku koncepciju i rešenja po kojima se realizuje Novi Beograd, Oktobarskom nagradom grada Beograda za 1968. godinu nagrađene su arhitekte Nikola Dobrović, Milorad Macura, Stanko Mandić, Miloš Somborski, Vido Vrbanić, Branko Petričić, Aleksandar Đorđević, Uroš Martinović i Milutin Glavički. Blok 23 pre dve godine uvršćen je u stalnu postavku Muzeja moderne umetnosti MoMA u Njujorku.

Premijera za Žeželjev IMS sistem

Kada je građena Centralna zona Novog Beograda, prvi put u tadašnjoj SFRJ primenjen je sistem prefabrikacije, IMS sistem Branka Žeželja. Takav sistem pružao je mnogo veće mogućnosti nego tradicionalni tip gradnje i livenja betona na licu mesta, odnosno izgradnju megastruktura uz korišćenje betonske panel konstrukcije.

− To je dovelo do ekspanzije autorske arhitekture i urbanizma, kao i građevinarstva u tehnološkom i inovacionom pogledu. Svi segmenti arhitekture, od projektovanja do realizacije, ukazuju na složenost procesa izgradnje zasnovanom na međunarodnim standardima posleratne moderne, ali i na ekonomskim faktorima posleratnog perioda – piše u saopštenju gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.