Opomena i sećanje, a ne poziv na mržnju

Nema u njemu ni „p” od propagande. Film „Dara iz Jasenovca” u režiji Predraga Gage Antonijevića i prema scenariju Nataše Drakulić je istorijski tačan. Hteli to neki ili ne.

I nema u njemu ničeg što već nismo znali ili nismo već videli u javno dostupnim arhivskim materijalima, u originalnim dokumentarnim filmovima, na izložbama originalnih fotografija, u istorijskim muzejima, pa i u Jad Vašemu... Ili slušajući ispovesti preživelih i još uvek živih žrtava. Setite se samo „Testamenta” hrvatskog reditelja Lordana Zafranovića, izrađenog od arhivskih snimaka nastalih u produkciji „Hrvatskog slikopisa”.

Ili ispovednog dokumentarca „Zaveštanje” Ivana Jovića, u čiju kameru govore svedoci, bivši logoraši. Ili onog najsvežijeg primera – dokumentarnog igranog filma „Dnevnik Diane Budisavljević” hrvatske autorke Dane Budisavljević, u kojem svoje sudbine u ustaškom koncentracionom logoru Jasenovac i Stara Gradiška kazuju preživela srpska (odnosno, kako se u filmu najčešće kaže – pravoslavna) deca, a danas starci čije rane još bole...

 Ovakvih primera u posleratnoj istoriji jugoslovenske, srpske i hrvatske kinematografije ima još, ali Antonijevićev film „diže prašinu” i zato što je prvi dugometražni igrani film o stradanju srpskog naroda sa teritorije nekadašnje NDH, u zloglasnom sistemu koncentracionih logora među kojima je Jasenovac bio najveći. Logora smrti za Srbe, Jevreje, Rome, pohvatane partizane, komuniste. Prvi, posle sedam i po decenija od završetka Drugog svetskog rata.

 Je li sada za to kasno? Nije. Živimo danas u svetu povampirenog nacizma i fašizma. Ovakva vrsta opomene i osvežavanja pamćenja je dobrodošla. „Dara iz Jasenovca” nije poziv na mržnju, nije poziv na osvetu. On samo sa dovoljne istorijske distance podseća na težak teret zajedničke istorije s kojim se valja i dalje nositi. Ovo je poziv na sećanje na nešto što niko ko je čovek sa imalo savesti ne sme da zaboravi. Uz to je i film bez straha od toga šta će neko iz komšiluka misliti ili reći i bez oblandi od lažnih političkih korektnosti i licemerstva.

 Po žanru, Antonijevićev film je istorijska drama u kojoj su ispoštovane sve žanrovske odrednice, bez razmahivanja autorovim znanjem i umećem. Režija je standardna za ovakvu vrstu filma, oslonjena na minimalizam u prikazu najbrutalnijih scena ustaških zločina i tortura. Isto tako minimalističkim, svedenim sredstvima postignuta je i visoka emotivnost filma. Gradacija emocija teče prirodno, u kontinuitetu, do samog kraja ove filmske priče satkane od istine, istorijskih činjenica (i ličnosti) i povremenih autorskih sloboda koje se uglavnom tiču želje za postizanjem čvrstine narativnih tokova. U tu autorsku slobodu spada i upotreba istorijski inače tačnog govora Vjekoslava Maksa Luburića (u tumačenju Marka Janketića) – osnivača i zapovednika NDH koncentracionih logora, sa reputacijom najbrutalnijeg i sa nazivom „Zapovednik svojih mesara”. Taj govor Luburić nije održao pred srpskim dečacima obučenim u ustaške uniforme u Staroj Gradiški tokom ratnih četrdesetih godina, već 1968. dok je još živ, zdrav i nekažnjen živeo u Španiji pod Frankovom zaštitom (i internet je pun njegovih tragova)...

U filmskoj priči o desetogodišnjoj devojčici Dari na koju je pao teret amaneta da bude hrabra i sačuva život svoga malenog brata Buda i zapamti ko je, odakle je i kako joj se zvala ubijena majka (scenario: Nataša Drakulić), Antonijević se većinski opredeljuje za krupni ili srednji plan, što filmu omogućava lakše prikazivanje i na velikom i na malom ekranu. Iako film govori o nasilnim smrtima i svim vidovima poznatih tortura u ustaškim logorima od kojih je jedan, i jedini u celoj okupiranoj Evropi, bio namenjen deci, njegova vizuelna estetika nije mortualna.

Preovlađuju tople boje čiji se sklad povremeno uznemirava i narušava zastrašujuće crnom bojom ustaških uniformi i svešteničkih odora. U svemu tome vidni su doprinosi scenografije (Goran Joksimović), kostimografije (Ivanka Krstović) i snimateljskog rada Miloša Kodema.

 Posebna priča su glumci u ovom filmu. Najteže je raditi sa decom, a ovo što je sa tim malenim glumcima postigao Gaga Antonijević zaslužuje divljenje. Glavni glumački teret pao je na devojčicu Biljanu Čekić (Dara) i ona ga je maestralno sa sobom nosila. A tako je kroz film nosila i svog brata, bebu Buda (Budo Ilić) čiji lik u filmu tumače trojke Luka, Jakov i Simon Šaranović i to tako da su u rangu onog antologijski odigranog lika bebe u nagrađenom filmu „Kapernaum” libanske rediteljke Nadin Labaki. Od Biljane i malene braće Šaranović teško je odvojiti oči. Film uostalom i jeste ispričan iz vizure deteta...

 I inače je ceo kasting, koji je pozamašan, dobro urađen. Dominiraju uglavnom glumci iz Republike Srpske i ovaj film nam je omogućio da ih bolje upoznamo. Najveće ustaške zlikovce, istorijske ličnosti, uz Marka Janketića (Luburić) tumače i, zbog izvrsne maske neprepoznatljivi, Vuk Kostić u liku „fra Sotone” – Miroslava Filipovića Majstorovića, franjevca i jednog od najsurovijih zločinaca Drugog svetskog rata, Igor Đorđević kao Ante Vrban... Nataša Ninković koja je debitovala u Antonijevićevom filmu „Spasilac”, sada je sa punom zrelošću i odgovornošću odigrala lik Radojke...

 Pandemija virusa korona omela je još za oktobar planiranu premijeru i bioskopsko prikazivanje „Dare iz Jasenovca” u Srbiji, pre njegovog učešća u trci za nominacije za „Oskar” kao našeg kandidata. Svečana premijera je još onda bila pomerena za april u nadi da će se tada i dogoditi. Mudra je odluka producenata što su, posle silnih halabuka, dozvolili jedno (ekskluzivno) prikazivanje na televizijskim ekranima. Sada je sve jasno. I čini se da su se sada otvorila vrata i za druge filmove o ovoj tematici.