U gradovima živi polovina planete

Do kraja ove godine, prvi put u istoriji ljudskog roda, polovina svetskog stanovništva živeće u gradovima, navodi se u populacijskoj studiji Ujedinjenih nacija. Nalazi izveštaja ove svetske organizacije upozoravaju da se urbana područja moraju pripremiti da u sledeće četiri decenije prime ogroman broj ljudi. Demografski stručnjaci u UN kažu da rast gradova neće izazvati samo migracije iz ruralnih područja, nego i transformacije mnogih ruralnih područja u urbane centre.

Međutim, ovaj planetarni trend naša zemlja je prestigla još pre tri godine. Prema proceni Republičkog zavoda za statistiku Srbije, u 2005. godini više od polovine stanovništva u Srbiji već je živelo u gradovima, odnosno 57,2 odsto. U razvijenim delovima sveta taj procenat je 2003. godine bio 74,5 odsto, a u Evropi 73 odsto.

Vladimir Nikitović, iz Centra za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka, kaže da će porast „gradske” populacije Srbije i u narednim decenijama biti određen promenom tipa naselja, a ne populacionim porastom gradova. Dva su razloga za to: prvi je nastavak globalnog procesa urbanizacije, a drugi je nastavak daljeg pada ukupnog broja stanovnika.

Ovaj demograf podseća da aktuelna statistika razlikuje samo dva tipa naselja u Srbiji. Naime, postoje „gradska” i „ostala” naselja. Status gradskog naselja određuje se zakonskim aktima. Drugim rečima, ne postoje jasni kriterijumi na osnovu kojih se neko naselje proglašava gradskim. Ranije podele zasnivale su se na kombinaciji različitih demografskih, ekonomskih, geografskih i socioloških parametara. Stoga su postojali i tipovi naselja poput varoši i varošica, odnosno statistika je pravila razlike između pojedinih prelaznih oblika. Nažalost, nijedna od podela nije dugoročno bila opšteprihvaćena.

Nikitović napominje da kategorija „ostala” naselja, osim seoskih, obuhvata i sva prigradska odnosno naselja mešovitog tipa. Ovaj čisto formalni kriterijum izdvajanja gradskih od ostalih naselja odražava se i u tumačenju procenta koji bi trebalo da nam prikaže koliki broj ljudi u Srbiji živi u gradovima. Drugim rečima, takav pokazatelj bi trebalo tumačiti krajnje oprezno. S obzirom na to da je jedan od kriterijuma u određivanju tipa naselja očigledno i preovlađujuća delatnost stanovništva, većina naselja koja predstavljaju turističke centre dobila su status grada (Zlatibor, Divčibare, Palić, Jošanička Banja...). S druge strane, nije jasan kriterijum na osnovu koga su neka prigradska naselja dobila status grada, a neka nisu. Na primer, na teritoriji Beograda, koji danas sačinjava 16 opština, gradska naselja su Ovča i Sopot, ali nije Barajevo. Ako bi neko i uspeo da dokaže da su isti argumenti korišćeni u oba slučaja, gotovo je nezamislivo da se poveruje da su isti kriterijumi doveli do proglašenja Pinosave, Rudovaca, Pećana i Rucke gradovima, kaže Nikitović.

Ali, kako on kaže, od popisa do popisa, smanjuje se broj naselja u grupi „ostala” prevashodno zato što određen broj prigradskih sredina biva pripojen obližnjim gradovima. To je rezultat neprekidnog procesa urbanizacije. Drugim rečima, lagani rast „urbane” populacije Srbije ne potiče od populacionog porasta postojećih gradova, već od porasta broja naselja koja imaju status grada.

Imajući u vidu navedenu netransparentnost kriterijuma za proglašenje gradova, jasno je da stanovništvo određenog broj naselja sa statusom grada, ipak, i danas privređuje u najvećem zahvaljujući poljoprivrednoj delatnosti. S druge strane, očito je da u grupi „ostala” naselja postoje sredine čiji stanovnici već sada pretežno ne žive od poljoprivrede. To su, uglavnom, nekadašnja sela locirana u blizini brzorastućih gradova iz epohe ubrzane socijalističke industrijalizacije, koja su se danas transformisala i prirasla uz svoje urbane centre. U njima je akumuliran veliki deo radne snage zaposlene u gradskom centru.

Najbrži proces transformacije sela u prigradska naselja odvija se u blizini tri najveća gradska centra (Niša, Novog Sada i naročito oko Beograda), što se i manifestovalo najvećim brojem promena tipa naselja upravo u njihovoj okolini.

Nada Kovačević