Jastrebov konačno na srpskom

Imamo li mi Srbi, kao narod, među sobom, toliko i takvih prijatelja da bismo ruskog konzula Jastrebova smeli tek tako da prepustimo slepoj ravnodušnosti vremena? Ima li folkloristička nauka, u nas, toliko i takvih vrsnih pregalaca da bismo mirne duše Jastrebova mogli da osudimo na muk zaborava? Pitanja postavljaju univerzitetski profesori književnosti Valentina Pitulić i Boško Suvajdžić koji su priredili, i napisali pogovor, za knjigu ruskog diplomate i etnografa Ivana Jastrebova (1839‒1894). Reč je o zbirci „Običaji i pesme Srba u Turskoj”, s podnaslovom „u Prizrenu, Peći, Moravi i Debru”, koja se posle više od jednog veka čekanja, prvi put pojavljuje u prevodu na srpski jezik. Prevod je uradila Vesna Smiljanić Rangelov, u izdanju „Službenog glasnika”, Udruženja folklorista Srbije i Matice srpske. Studija je na ruskom objavljena u Sankt Peterburgu 1886. godine.

Iz knjige saznajemo da je Jastrebov radni vek proveo na Balkanu kao diplomatski predstavnik Ruske carevine i ostao upamćen kao veliki prijatelj srpskog naroda.

– Dužnost ruskog konzula u evropskoj Turskoj omogućila je Jastrebovu, pasioniranom istraživaču, da proputuje i upozna Staru Srbiju, Makedoniju i Albaniju. Bio je konzul u Skadru, Prizrenu, Janjini i Solunu. Ostavio je neizbrisiv trag zanimanjem za usmeno narodno stvaralaštvo Srba na teritoriji Kosova i Metohije, ali i zapadne Makedonije, Debra i Tetova. Neverovano zvuči da njegovo delo, nezaobilazno za proučavanje narodnog stvaralaštva, ali i poznavanje života i običaja pravoslavnih hrišćana u Staroj Srbiji u 19. veku, duže od sto godina nije bilo prevedeno na srpski jezik ‒ navode priređivači.

Napominju da je Jastrebov dragocen jer otkriva prostor koji Vuk Karadžić kao sakupljač narodnog blaga nije uspeo da upiše u mapu srpskog stvaralaštva, poznat pod imenom Stara Srbija. Ostavio je svedočanstva i o životu i običajima, jeziku i verovanjima, naseljima i stanovništvu, ali pre svega o usmenoj kulturi i poeziji.

Jastrebov je u Peterburgu završio studije istočnih jezika pri Ministarstvu spoljnih poslova. Specijalizovao je turski i arapski. U rusko poslanstvo u Carigradu ušao je 1866, da bi godinu dana kasnije otišao u Skadar za sekretara ruskog konzulata i prevodioca.

‒ U Skadru se prvi put upoznao sa zlehudom sudbinom pravoslavnih hrišćana, izloženih stalnim pretnjama i pritiscima, sistematskoj islamizaciji i pokatoličavanju. Premešten je za vicekonzula u Prizren (1870‒1874), gde je bio konzul od 1879. do 1886. Poznavalac je srpskog, albanskog i turskog. O njegovim zaslugama za otvaranje i očuvanje Prizrenske bogoslovije 1871. u uslovima strašnih pritisaka osmanlijske vlasti i arnautskog stanovništva, često i gole borbe za opstanak ispisano je mnogo strana. Fascinantna je njegova upornost na kulturnom preporodu srpskog naroda, legendarni su njegovi podvizi spasavanja otetih srpskih devojaka od strane Arnauta i na očuvanju dobara i života Srba i drugih hrišćana na KiM, navode Valentina Pitulić i Boško Suvajdžić

U Prizrenu je, dodaju, bio zadivljen materijalnim ostacima srednjovekovne kulture i arhitekture, ali još više kolektivnim pamćenjem srpskog življa koji je u svom usmenom nasleđu čuvao kodove bogatog duhovnog nasleđa. Njegova zbirka predstavlja sam vrh folklorističke nauke u 21. veku, smatraju priređivači. U prvom izdanju objavljene su 563 narodne pesme, drugo je prošireno sa 58 pesama, uz pridodatu rukovet narodnih zagonetki i izreka sa KiM. Prenosimo neke zagonetke: Pet brata u jedan sahat rođena, a nisu jednaki – prsti. Živo rodi mrtvo, a mrtvo rodi živo – jaje. Krivo sedi, pravo sudi – vaga. Što ceo svet izjede a nikad se ne najede – vodenica.

Pesme su podeljene na obredne i običajne (213 svatovskih pesama), a zatim po prigodi – slava, Vidovdan, Božić... Jastrebov je isticao da mu se nijedan običaj nije toliko dopao kao slava. Na slavama Srba na KiM pored zdravica pevane su epske narodne pesme. Beleži i to da su mlade žene koje su se udale te godine, sa svekrvom za Vaskrs ulazile u crkvu, i to je predstavljalo neku vrstu inicijacije.

Jastrebov je preminuo u Solunu 1894. Njegova zbirka upoznala je evropsku javnost o umetničkom narodnom blagu Srba u Staroj Srbiji pružajući primere pesama s ovog terena. Priređivači smatraju da bez ove studije, zasnovane na temeljnom uvidu u srpsku usmenu tradiciju na KiM i u Staroj Srbiji, ne može da se integralno predstavi meritum srpske usmene kulture, pregled varijanata, opis običaja i obreda, i uobliči slika prohujale i zaboravljene prošlosti.