O Bunjevcima i Šokcima

Inspirisan tekstom gospodina Dragoljuba Petrovića „Prilog raspravi o bunjevačkom jeziku” („Politika”, Među nama, 23. mart), kao i komentarima na isti, reših se da i sam pružim prilog o Bunjevcima (i Šokcima).

Bunjevci i Šokci su dve posebne i specifične etničke grupe koje danas nastanjuju severne delove Republike Srbije i njenu okolinu, mada su među sobom veoma bliske, uz napomenu da stapanje među njima ne postoji. I jedni i drugi smatraju onu drugu grupaciju kao posebnu, tj. odvojenu od njih u etničkom smislu.

Primetno je da se, kako u nauci, tako i u politici, o Bunjevcima i Šokcima govori uporedo, iako je u suštini reč o dve različite etničke grupe. Obe grupe se dokumentovano pojavljuju u Bačkoj 1687. godine, kad je Bunjevaca bilo oko 5.000, a austrijske vlasti su ih označavale samo kao „Raci katolici” (tj. Srbi/Rašani rimokatoličke veroispovesti). U Bačku su se Bunjevci kao „Raci katolici” doselili 1687. i tamo gde su se tada naselili ostali su da žive do danas. Poreklo Bunjevaca se uglavnom vezivalo za Hercegovinu ili pak severnu Dalmaciju. Bunjevci se i kasnije, sve do prve polovine 20. stoleća, nazivaju Rašanima i u nauci i od strane administracije – sve dok ukazom nisu proglašeni za Hrvate (kao rimokatolici).

Evidentno je da su svi etnografi i statističari, i austrijski i mađarski, za vreme Austrijske carevine i Austrougarske monarhije nedvosmisleno označavali i Bunjevce i Šokce kao rimokatoličke Srbe, isto kao i mnogi strani naučnici i publicisti širom sveta. Tako je 1870. godine u Kraljevini Mađarskoj (Ugarskoj) u okvirima Austrougarske monarhije bilo 70.000 rimokatoličkih Srba, tj. Bunjevaca i Šokaca, naspram 942.923 „prava Srbina”, tj. pravoslavca (grčko-istočna). Dakle, sve skupa, u Ugarskoj je tada živelo nešto malo više od milion Srba. U pojedinim istočnicima se navodi da se Bunjevci od Šokaca razlikuju samo po odeći. Jezik i jednih i drugih je srpski, a njihov spoljni izgled izrazito srpski – kako to piše u nemačkom geografskom magazinu „Globus” iz 1875. godine. Ipak, Bunjevci su, u odnosu na Šokce, izgledali više srpski, kako nošnjom, tako i jezikom i manirima.

Iako je etnografija tradicionalno i Bunjevce i Šokce smatrala Srbima, ne može se tvrditi da su i oni sami u većini slučajeva tako sebe identifikovali. Tačno je da Bunjevci i Šokci nisu imali nacionalne svesti i da su se uglavnom zbog veroispovesti u većini slučajeva odvajali od Srba (pravoslavaca). Treba skrenuti pažnju i na činjenicu da su i jedni i drugi fanatični rimokatolici i veoma privrženi svojoj veri i sveštenstvu, tako da iz tih razloga nije dolazilo do mešanih brakova s pravoslavnim Srbima.

S druge strane, Bunjevci i Šokci su živeli zajedno i sa Srbima i sa Hrvatima, ali su prisnije odnose imali sa prvima nego sa drugima. Poznato je da su čitali srpsku narodnu poeziju, a i politički su zajedno nastupali, kako na lokalnom, tako i na županijskom nivou, pa čak i u peštanskom parlamentu. U 19. veku svoj maternji jezik Bunjevci su nazivali „racki”, a Srbe „braćom”, što su i dokazali novembra 1918. godine, kada su glasali za ujedinjenje sa Srbijom na zasedanju Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji u Novom Sadu, čiji je prvi predsednik bio subotički Bunjevac dr Babijan Malagurski, a jedan od najvećih protagonista ujedinjenja sa Srbijom bio je subotički rimokatolički sveštenik Bunjevac Blaško Rajić.

Na kraju, mora se konstatovati da, ako se Bunjevci i Šokci, iz nekoliko razloga, nisu do kraja poistovećivali sa Srbima, to ujedno ne znači, bar ne sve do stvaranja jugoslovenske države, da su bili Hrvati ili da su se tako osećali (sličan je slučaj i sa Dubrovčanima).

Prof. dr Vladislav B. Sotirović
Vilnjus, Litvanija