Mali svetovi svakodnevice

U izuzetnom ambijentu topčiderskog Konaka kneza Miloša (Istorijski muzej Srbije) nedavno je otvorena veoma uspela izložba „Mali svetovi svakodnevice. Gradska kultura Srbije u 19. veku”. Inspirisana idejom rekonstrukcije određenih segmenata gradske kulture u Srbiji 19. veka, izložba je osmišljena na temelju brižljivo izabranih predmeta i arhivskog materijala. Napravljena simbolično skromnim sredstvima, zahvaljujući idejama i trudu mlade autorke Katarine Mitrović i koautorskog tima, ova postavka jasno pokazuje da su za uspelu izložbu presudni znanje, entuzijazam i ideje kustosa, kao i nesvakidašnji materijal pohranjen u „privremenim” depoima Istorijskog muzeja Srbije.  

Osnovna tema postavke je praćenje tokova evropeizacije svakodnevnog gradskog života u Srbiji tokom 19. veka. Počev od jakih orijentalnih uticaja, preovlađujućih u prvoj polovini stoleća, koji su ilustrovani brojnim predmetima svakodnevne upotrebe, od kuhinje do nošnje, kao i zanimljivim tekstovima na pratećim panoima, izložba nastoji da dočara prelomne promene do kojih je došlo u srpskom društvu. Nošenje orijentalne odeće simbolisalo je početkom veka novi, bolji društveni položaj Srba, kao što su ovi uticaji na uobličavanje srpskog građanskog kostima suštinski prepoznavani kao nacionalno obeležje u kasnijim fazama. U ovom segmentu postavke, pokazane su tkanine uvožene sa istoka, razvoj specifičnih zanata, tragovi uticaja u načinu ishrane, postavljanju sofre, popularnim receptima koji ilustruju navike u ishrani, prilagođavanje modnih strujanja tradicionalnim ukusima.

Prihvatanje zapadnjačkih, pre svega austrijskih, a potom francuskih običaja i potrošačke kulture u svakodnevnom životu gradskog sloja srpskog stanovništva prikazano je na ovoj izložbi različitim sredstvima. Izuzetni predmeti poput porodičnog albuma Jovana Ilkića, ručne apoteke kneza Aleksandra Karađorđevića, rekonstrukcije muške berbernice sa pratećim predmetima, servisa uvezenih iz Beča, poput komada iz radionice Solingen koji su pripadali patrijarhu Josifu Rajačiću, ili pak prvih proizvoda srpske fabrike stakla u Jagodini, svedoče o ubrzanim procesima primanja novih navika u svakodnevnom životu i uobličavanju materijalnog sveta koji nas okružuje. Prikazivanje predmeta ukomponovano je, veoma vešto, sa onovremenim oglasima, reklamama, isečcima iz novina, dnevničkim beleškama, kuvarima i popularnim receptima, koji su istaknuti na pozadinskim panoima, što mnogo doprinosi ilustrativnosti izložbe i originalnosti autorskog pristupa temi.

(/slika2)Posebna pažnja posvećena je promenama u načinu organizacije svakodnevnog života, koje na posredan, ali upečatljiv način svedoče o složenosti procesa stvaranja građanske Srbije, njenih ideala i vrednosti, prelomljenih kroz prizmu odnosa prema tradiciji, kao i uvođenja novih rituala unutar svakodnevice srpske porodice. Tako je posetiocu izložbe pružena prilika da vidi jednu specifičnu sliku celokupnog društva, posebno mesta kuće i porodice u njemu, sa svim onim promenama koje ukazuju da je kuća na svojevrstan način bila ne samo mesto privatnosti, već i nove socijalne reprezentativnosti, te nosioca porodičnog ugleda. Izloženi pravci sagledavanja važnih tokova društvenog razvoja naglašeni su različitim sredstvima. Počev od izgleda trpezarije kao mesta okupljanja porodice oko obeda, ujedno i ogledala porodičnog blagostanja, preko novog načina uređenja doma koje se ogleda u upotrebi predmeta tipa muštikli i tabakera koji zamenjuju duvankesu i lulu, običaja pijenja kafe sa mlekom, prodora srednjoevropskih jela, navika služenja deserta i kafe u salonu, korišćenja ukrasnih mastionica, kutija za nakit, prigodnih ornamentisanih notesa sa olovčicama, do novih običaja u nezi tela, ličnoj higijeni, praćenju modnih tokova u građanskom kostimu poput nošenja naočara za sunce, suncobrana, džepnih satova, cvikera, lepeza, rukavica specijalne izrade, frakova sa cilindrom i pečatnog prstenja.

Izložba o kojoj je reč i koja još traje, okrenuta rekonstruisanju svetova „malog čoveka”, prati važne tokove modernih istorijskih istraživanja koja su i u našoj sredini već dala veoma vredne doprinose. Na ovaj način se najbolje usklađuje kreativna muzejska praksa sa strujanjima u oblasti naučne misli, što po pravilu daje rezultate koji se pamte. Ostaje samo da se nadamo da će izložbe poput „Malih svetova svakodnevice” ili „Ubistva vladara” koju smo imali prilike da vidimo u novootvorenoj maloj galeriji Istorijskog muzeja na Trgu Nikole Pašića, svojim kvalitetom i interesovanjem publike koje su izazvale podstaći odavno obećavano smeštanje ovog reprezentativnog nacionalnog muzeja u prostor koji mu pripada u srpskoj kulturi.